> Мінская вобласць > Мінскі раён > горад Мінск (Менск) > Царква Святога Духа
Мінск (Менск). Царква Святога Духа
Мінск (Менск). Царква Святога Духа

Царква Святога Духа | Мінск (Менск)

Выбраныя здымкі

Мінск (Менск). Царква Святога Духа

Абмер галоўнага фасада царквы сьв. Духа. 1843 (ЦДГА РФ) |

Мінск (Менск). Царква Святога Духа

Петрапаўлаўскі сабор. Перабудаваны з вуніяцкай царквы сьв. Духа. Здымак С. Пракудзіна-Горскага пач. ХХ ст. |

Мінск (Менск). Царква Святога Духа

Комплекс базыльянскіх манастыроў сьв. Духа. Рэканструкцыя Л. Івановай па матэрыялах У.М. Дзянісава |

Комплекс базыльянскіх манастыроў св. Духа па праву з'яўляецца найбольш значным помнікам у гісторыі архітэктуры Менска. Ён быў пабудаваны ў першай палове XVII ст. на Высокім рынку (сучасная пл. Свабоды) — у адміністрацыйным, гандлёвым і культурным цэнтры сярэдневяковага горада. Да нашага часу захаваліся асобныя пабудовы некалі велічнага ансамбля: карпусы мужчынскага (пл. Свабоды, 23) і жаночага (вул. Энгельса, 1) манастыроў, перабудаваных у XIX ст. На жаль, галоўнае збудаванне ўсяго комплексу — царква св. Духа — не захавалася.

Упершыню гэты цікавы помнік быў уведзены ў навуковы ўжытак А. Д. Квітніцкай [1]. Яна знайшла ў фондах ЦДГА СССР у Ленінградзе абмерныя чарцяжы царквы св. Духа 1843 г., якія былі зроблены для праекта перабудовы будынка.

Для ўсебаковага вывучэння манастырскага комплексу былі выкарыстаны апублікаваныя дакументы і матэрыялы [2], а таксама дзённікі падарожнікаў і мемуарная літаратура. Асноўны графічны матэрыял, які дае магчымасць найбольш поўна азнаёміцца з абліччам базыльянскіх манастыроў Мінска, знаходзіцца ў архівах Пецярбурга, Мінска, Львова і Варшавы. Гэта перш за ўсё ўпамянутыя абмеры царквы 1843 г., а таксама даволі спрошчаны чарцёж фасада царквы і мужчынскага манастыра з «Атласа Минской губернии» 1800 г.[3] Пэўную цікавасць уяўляе няздзейснены праект перабудовы царквы. св. Духа, распрацаваны ў 1799 г., дзе прыводзяцца планы храма і жаночага манастыра [4]. У ЦДГА Беларусі ў Мінску знаходзяцца абмерныя чарцяжы манастыра базыльянак першай паловы XIX ст. [5], а ў Інстытуце мастацтва Польскай Акадэміі навук — чарцяжы манастыра базыльян 1839 г.[6] У кабінеце мастацтваў Львоўскай навуковай бібліятэкі АН Украіны захоўваецца малюнак Высокага рынку, на якім адлюстраваны гзты манастырскі комплекс [7].

У комплекс уваходзіла ў якасці першапачатковага ядра драўляная праваслаўная царква, пабудаваная ў XVI ст. У 1617 г. для мужчынскага Святадухаўскага манастыра быў адведзены «пляц пустый, до церкви святого духа, в рынку против ратуши лежачы... для побудовання монастыра и школ» [8]. Будаўніцтва ўсяго манастырскага комплексу працягвалася амаль паўстагоддзя.

Большасць крыніц сцвярджае, што каля 1616 г. была ўзведзена мураваная царква св. Духа. Царкоўны праваслаўны гісторык архімандрыт Мікалай лічыў, што гэта дата звязана з пачаткам кіравання першага настаяцеля манастыра Апанаса Пакосты, якому прыпісвалася будаўніцтва мураванай царквы і манастыра [9]. Такое сцвярджэнне памылковае. Будаўніцтва храма вялося пазней, у 30—40-я гады XVII ст. Справа ў тым, што на плошчы побач з манастыром знаходзіўся незаняты пляц пад назвай «Лужа», які толькі ў 1636 г. быў перададзены Святадухаўскаму манастыру для пабудовы мураванай царквы замест драўлянай [10]. Відавочна, будаўніцтва стала магчымым пасля атрымання ў 1634 г. 2000 злотых, ахвяраваных манастыру багатым полацкім гараджанінам [11]. Верагодна, узвядзенне храма да 50-х гадоў XVII ст. было ўжо скончана. Вядома завяшчанне уніяцкага мітрапаліта Антонія Сялявы, састаўленае ў 1651 г., з просьбай пахаваць яго ў мінскай царкве св. Духа [12]. Падлягае сумненню тое, што асоба такога сану мела на ўвазе старую драўляную царкву. Акрамя таго, па ініцыятыве таго ж мітрапаліта ў 1641 г. пры Святадухаўскай царкве быў закладзены другі манастыр — жаночы [13]. Малаверагодна, што, не закончыўшы будаўніцтва храма, распачалі ўзвядзенне новага будынка. Такім чынам, фармаванне ўсяго комплексу, відавочна, было скончана к сярэдзіне XVII ст. Гэта пацвярджаецца і тым, што ў час маскоўскай навалы 1654—1667 гг. комплекс мінскіх базыльянскіх манастыроў выкарыстоўваўся ў абарончых мэтах [14].

Манастырскі комплекс займаў выгаднае горадабудаўнічае становішча, знаходзіўся ў найбольш высокай частцы горада на ўсходнім баку Высокага рынку. У комплекс уваходзілі царква і два будынкі — мужчьінскі і жаночы манастыры, згрупаваныя вакол замкнёнага з трох бакоў амаль квадратнага ў плане двара. Верагодна, першапачаткова з чацвёртага боку манастырскі двор замыкала мураваняя сцяна, якая ўпамінаецца ў дакументах сярэдзіны XVII ст. («...ограда каменная и бои верхние и нижние» [15]. Манастырскія збудаванні прымыкалі да царквы і ўтваралі адзіны манументальны масіў, які адыгрываў важную ролю аднаго з абарончых фарпостаў горада.

Мужчынскі манастыр уяўляў сабою прамавугольнае ў плане падоўжнае двухпавярховае збудаванне і далучаўся непасрэдна да паўднёвага бакавога фасада царквы. У процілеглым баку двара знаходзіўся жаночы манастыр — двухпавярховы П-падобны ў плане будынак, паўднёвае крыло якога было ўпрыгожана фігурным франтонам. Манастыр злучаўся з царквою крытай галерэяй, што праходзіла па крапасной сцяне ў выглядзе аркады, падзеленай лапаткамі на праёмы. У месцы прымыкання сцяны да манастырскага будынка размяшчалася трохпралётная брама з цэнтральнай шырокай праязной і дзвюма вузкімі бакавымі аркамі. Галерэя была прарэзана маленькімі вокнамі, якія ў час абароны можна было выкарыстоўваць як байніцы.

Аб першапачатковым выглядзе манастырскіх будынкаў вядома вельмі мала. Будынак жаночага манастыра (вул. Энгельса, 1) толькі ў апошнія гады быў рэканструяваны і набыў страчаны барочны шчыт (на плане манастырскага комплексу 1799 г. [16] праглядаюцца выступы пілястр ці лапатак, якімі быў расчленены яго фасад).

У канцы XVIII ст. на будынку мужчынскага манастыра, мяркуючы па малюнку невядомага аўтара, не відаць ніякіх упрыгожанняў, хаця ў пачатку XIX ст. ён меў сціплае аздабленне ў стылі класіцызму.

Дамінуючым элементам усяго комплексу з'яўлялася манастырская царква св. Духа — аднанефавы, бязвежавы храм з пяціграннай алтарнай апсідай, перакрыты крыжовымі скляпеннямі на падпружных арках, якія абапіраліся на масіўныя ўнутраныя контрфорсы. У архітэктуры царквы сінтэзаваны элементы готыкі і рэнесансу: сцены праразаюць вялікія спічастыя вокны, але галоўны заходні фасад мае зрокава лёгкую сіметрычную ярусную кампазіцыю, у якой адчуваецца ўплыў паўночнага рэнесансу. Злучэнне гатычных і рэнесансных рыс з'яўляецца адной з характэрных асаблівасцей дойлідства Беларусі ў другой палове XVI — першай палове XVII ст. У высотнай кампазіцыі царквы выявілася яе горадабудаўнічая роля як галоўнага культавага збудавання на Высокім рынку ў XVII ст. У яе аздабленні перавага аддадзена насычанай дэкаратыўнай пластыцы галоўнага фасада; выходзячы да ратушы, ён падтрымліваў архітэктуру невялікага палаца — «дома Ягора Гегера» — на процілеглым баку плошчы [17].

У XIX ст. у выніку перабудоў выгляд галоўнага фасада храма змяніўся. Аб гэтым мы даведваемся па чарцяжах і малюнках таго часу. У пачатку XIX ст. дабудавалі ўпрыгожаны калонамі нартэкс (яго няма на плане манастырскага комплексу 1799 г.). Тады ж да паўночнага фасада прыбудавалі невыразны па архітэктуры жылы дом «з крамамі» [18]. На абмерных чарцяжах царквы 1843 г. многія элементы галоўнага фасада, відаць, пашкоджаныя ў час пажару 1835 г., паказаны схематычна. У 1979 г. група архітэктараў Спецыяльных навукова-рэстаўрацыйных вытворчых майстэрань МК БССР пад кіраўніцтвам С. Г. Багласава, абапіраючыся на архіўныя матэрыялы і выкарыстоўваючы аналагі, зрабіла рэканструкцыю галоўнага фасада царквы, аднавіўшы згубленыя элементы.

Мяркуючы па гэтай рэканструкцыі, выцягнутая шмат'ярусная пластычная кампазіцыя галоўнага фасада храма пабудавана па проціпастаўленні працягламу, стрыманаму па архітэктуры будынку мужчынскага манастыра. Плоскасць галоўнага фасада храма падзелена на тры вертыкальныя часткі чатырма пілястрамі карынфскага ордэра. У цэнтральнай частцы размешчаны партал. Вялікае паўцыркульнае акно над ім абрамляюць ляпныя ліштвы. Па баках размешчаны плоскія арачныя нішы аналагічнай формы. Тарэц даху аформлены трох'ярусным франтонам з бакавымі валютамі. Ярусы франтона раздзелены прафіляванымі карнізамі. Такі ж прафіляваны карніз, але больш масіўны, аддзяляе сам франтон ад сцяны. Тонкі графічны малюнак франтона дапаўняюць пінаклі. Прамежкі паміж пілястрамі франтона і плоскія арачныя нішы былі запоўнены фрэскамі з выявамі святых.

Такі арыгінальны прыём сінтэзу архітэктуры і манументальна-дэкаратыўнага жывапісу выгадна вылучае мінскую царкву св. Духа з шэрагу аналагічных помнікаў Беларусі, Літвы і Польшчы. Вядомы даследчык гісторыі архітэктуры Беларусі А. Д. Квітніцкля лічыла, што такі прыём аздаблення храма з'яўляецца ўкладам Беларусі ў агульнаеўрапейскае дойлідства Рэнесансу [19].

Сучаснікаў царква св. Духа здзіўляла сваёй прыгажосцю. Маскоўскі дыпламат П.А. Талстой у 1697 г. пісаў: «В том монастыре церковь каменная великая, в которой своды изрядные, каких сводов мало в Польше обретается в каменном строении» [20].

У XVII—XVIII стст. пры манастыры св. Духа існавала школа (заснавана ў 1633 г.), дзе выкладаліся грэчаская, лацінская, стараславянская, беларуская і польская мовы [21]. Захаваліся звесткі аб манастырскай друкарні пачатку XVII ст. Відавочна, яна доўга не функцыянавала, бо ў 1790 г. спецыяльным указам польскі кароль Станіслаў Аўгуст Панятоўскі даў дазвол на паўторную арганізацыю друкарні пры гэтым манастыры [22].

У манастырскай бібліятэцы была сабрана вялікая колькасць рукапісных і друкаваных кніг, каштоўных дакументаў і рэдкіх рукапісаў. Дастаткова сказаць, што тут у XVII—XVIII стст. захоўваўся вядомы беларуска-літоўскі летапіс «Нікіфараўскі» [23]. У 1795 г. уніяцкія манастыры св. Духа былі зачынены, а царква аддадзена пад кафедральны праваслаўны Петрапаўлаўскі сабор. Да 1799 г. у будынках манастырскага комплексу змяшчалася рэзідэнцыя праваслаўнага архіепіскапа, а затым у корпус былога мужчынскага манастыра было пераведзена Мінскае дваранскае вучылішча, у 1803 г. пераўтворанае ў гімназію.

У 1801 г. да будынка гімназіі прыбудоўваецца двухпавярховы флігель, дзе, згодна з рэвізіяй 1803 г., знаходзіўся гарадскі прыватны тэатр, які быў ліквідаваны ў 1817 г. Пасля пажару 1835 г. комплекс былых базыльянскіх манастыроў перабудоўваецца, і ў выніку ўсе будынкі, акрамя корпуса жаночага манастыра, поўнасцю трацяць свой першапачатковы знешні выгляд.

Петрапаўлаўскі сабор быў спраектаваны на аснове былой царквы св. Духа ў 40-х гадах XIX ст. Перабудова настолькі сказіла знешняе аблічча гэтага надзвычайнага помніка рэнесанснай архітэктуры, што нават такі выдатны даследчык нацыянальнага мастацтва, як М.М. Шчакаціхін, не змог распазнаць яго першааснову і лічыў яго самым нязграбным архітэктурным збудаваннем Мінска.

Пры перабудове да галоўнага фасада храма прыбудоўваецца званіца, завершаная дзвюма невялікімі вежамі. Частка скляпенняў, бліжэйшая да апсіды, разбіраецца, а над гэтым месцам узводзіцца купал на чатырохгранным барабане. Тады ж была знесена галерэя, якая злучала храм з будынкам былога жаночага манастыра [24].

У 1893 г. Петрапаўлаўскі сабор перабудоўваецца яшчэ раз [25]. З аднанефавага ён ператвараецца ў трохнефавы, змяняецца выгляд яго званіцы. Эклектычны, аляпаваты храм усё-такі і тады захаваў элементы канструкцыі XVII ст. На абмерных чарцяжах 1937 г. добра бачны гранёная апсіда, якая практычна не змянілася, частка скляпенняў, якая захавалася, і ўнутраныя контрфорсы [26]. У 1937 г. Петрапаўлаўскі сабор быў зруйнаваны.

Корпус былога манастыра базыльянаў быў выкарыстаны для будынка Прысутных месцаў. У 1840 г. архітэктарам К. Хрышчановічам складаецца праект перабудовы манастыра [27]. Працы па рэканструкцыі былі завершаны да 1852 г. [28] Будынак Прысутных месцаў з невялікімі змяненнямі дайшоў да нашага часу (да 1982 г. вядомы як Дом прафсаюзаў, пл. Свабоды, 23). Гэта трохпавярховае збудаванне, у плане — замкнуты прамавугольнік з невялікім унутраным дваром. Усе яго фасады маюць сціплую дэкаратыўную апрацоўку ў стылі класіцызму. З фа­сада ва ўнутраны двор можна трапіць праз дзве масіўныя аркі. Крыжовыя скляпенні першага паверха нагадваюць аб тым, што калісьці гэта быў манастыр.

Ад 1980-х гадоў вядуцца работы над праектамі рэстаўрацыі-рэгенерацыі гістарычнага цэнтра горада, па якому разам з рэстаўрацыяй існуючых будынкаў мяркуецца аднавіць i рад найбольш каштоўных помнікаў архітэктуры, якія не захаваліся. Існуе некалькі праектаў рэканструкцыі Верхняга рынку ад розных аўтарскіх калектываў. Але ўсе яны прадугледжваюць аднаўленне царквы св. Духа. Нажаль, пакуль справа не ідзе. Адна з галоўных перашкодаў - пазыцыя праваслаўнай Царквы, якая не жадае паўставання былога вуніяцкага храма. Нават, ня гледзяы на тое, што па праектам у будынку павінна размясціцца канцэртная зала...

1 Квитницкая Е. Д. Особенности средневеко­вых храмов в Белоруссии. — Архитектурное наследство, 1975, № 23, с. 81—85.
2 Беларускі архіў.— Мн., 1930, т. 3; Описание документов Архива западнорусских униат­ских митрополитов.— СПб, 1897, т. 1.
3 ЦДГА РФ у Санкт-Пецярбурзе, ф. 1350, воп. 312, спр. 14, арк. 6.
4 Там жа, ф. 796, воп. 80, спр. 532, арк. 3.
5 ЦДГА Беларусі у Мінску, ф. 1477, воп. 1, спр. 1561, арк. 93.
6 Archiwum Fotograficzne Instytutu Sztuki PAN, nr. negatywu 3349.
7 Гл.: Дзянісаў У. M. Мінская ратуша. — Помнікі гісторыі і культуры Беларусі, 1979, № 3, с. 41. M. M. Шчакаціхін упамінае яшчэ аб гравюры 1820—1830 гг. з выявай мінскіх святадухаўскіх манастыроў, якая да вайны захоўвалася ў фондах Беларускага дзяржаўнага музея.
8 Беларускі архіў, т. З, с. 107.
9 Николай, архимандрит. Историко-статистическое описание Минской епархии.— СПб, 1864, с. 94.
10 Беларускі архіў, т. 3, с. 178.
11 Там жа, с. 137.
12 Описание документов Архива западнорус­ских униатских митрополитов, т. 1, с. 293.
13 Беларускі архіў, т. 3, с. 170.
14 Там жа, с. 201.
15 Там жа.
16 ЦДГА РФ у Санкт-Пецярбурзе, ф. 796, воп. 80„ спр. 532, арк. 3.
17 На месцы дома Я. Гегера ў першай палове XVIII ст. быў пабудаваны езуіцкі калегіум.
18 ЦДГА РФ у Санкт-Пецярбурзе, ф. 835, воп. 1, спр. 331, л. 1.
19 Квитницкая Е. Д. Особенности средневеко­вых храмов в Белоруссии, с. 82.
20 Толстой П. А. Путешествие...— Русский ар­хив, 1888, кн. 1, с. 184.
21 Беларускі архіў, т. 3, с. 174.
22 Николай, архимандрит. Историко-статистическое описание Минской епархии, с. 94.
23 Полн. собр. русских летописей.— М., 1980, т. 35, с. 4.
24 Korzon T. Mińsk w połowie XIX wieku: Ze wspomnień osobistych.— Warszawa, 1906, s. 4.
25 ЦДГА РФ у Санкт-Пецярбурзе, ф. 835, воп. Ц спр. 330, арк. 3—7.
26 ЦДГА БССР у Мінску, ф. 2786, он. 1, спр. 610, арк. 1.
27 ЦДГА РФ у Санкт-Пецярбурзе, ф. 1293, он. 165, спр. 151, арк. 1.
28 Syrokomla Wl. Mińsk.—Teka Wileńska, 1957, N l, s. 177.

Крыніца (з змяненнямі):
У.М. Дзянісаў
Комплекс базыльянскіх манастыроў у Мінску
Помнікі старажытнабеларускай культуры
Мінск, Навука і тэхніка, 1984

Не існуе
Год пабудовы (перабудовы): XVII
Страчаны: 1937
Каардынаты:
53° 54'14.96"N, 27° 33'24.09"E

Фотагалерэі