> Гродзенская вобласць > Іўеўскі раён > вёска Жамыслаўль > Палацава-паркавы ансамбль Умястоўскіх
Жамыслаўль. Палацава-паркавы ансамбль Умястоўскіх
Жамыслаўль. Палацава-паркавы ансамбль Умястоўскіх

Палацава-паркавы ансамбль Умястоўскіх | Жамыслаўль

Выбраныя здымкі

Жамыслаўль. Палацава-паркавы ансамбль Умястоўскіх

Палац Умястоўскіх у Жамыславе Фота © Сяржук Гайко | Дата: 08/2012

Жамыслаўль. Палацава-паркавы ансамбль Умястоўскіх

Палац на здымку да 1939 г. Фота © Kazimierz Niechwiadowicz | Дата: Lata 30te

Жамыслаўль. Палацава-паркавы ансамбль Умястоўскіх

Погляд на палац і стаў ад парку Фота © Алеся Гурская | Дата: Lata 30te

Развіццё маёнтка пачалося за маршалкам Якубам Умястоўскім. Перш за ўсё над ракой Гаўей ён збудаваў часткова каменны, часткова драўляны спіртзавод (у 1885 г. ён быў перабудаваны нанова). Затым быў пабудаваны 2-х павярховы каменны свіран, падзямелле якога выкарыстоўвалася напачатку для захоўвання дакументаў. Але ж праз 2 гады пасля набыцця маёнтка Якуб Умястоўскі памірае. Жэмыслаў перайшоў да ягонага старэйшага сына Якуба, потым па спадчыне дастаўся малодшаму сыну Казімеру. У 1832 г. Казімер Умястоўскі ажаніўся з дачкой маршалка Дуніна-Раецкага Юзэфай з Вялікага Мажэйкава. Пры ім працягвалася гаспадарчае будаўніцтва: былі пабудаваны стайні для выязных і рабочых коней, аборы і валоўні на 100 галоў жывёлы кожная. Па абодва бакі ад існаваўшага пры пакупцы Умястоўскімі маёнтка драўлянага простага па архітэктуры, але вялікага аднапавярховага дома (быў пабелены і накрыты чырвоным мансардавым дахам) былі ўзведзены два двухпавярховыя мураваныя флігелі (на месцы драўляных). Левы класіцыстычны флігель па цэнтры франтальнага фасада быў адзначаны чатырохкалонным тасканскім порцікам.

Узведзена была таксама 2-х павярховая лядоўня (цяпер перабудована пад офіс ЗАТ "Чабор") і аранжарэя (яе ўжо цяпер няма). Гаспадар быў вялікім аматарам коннай язды. Ён меў 48 выязных коней, для якіх быў збудаваны спецыяльны манеж і стайня, якая захавалася і выкарыстоўваецца як калгасная канюшня. Пры Казімеру ўладанні былі значна пашыраны: закладзены новыя фальваркі Каралейгі і Альбертын, куплены маёнтак Канвелішкі з мястэчкам і лясамі.

За актыўную дзейнасць і гаспадарчыя поспехі Казімер Умястоўскі быў выбраны маршалкам шляхты Ашмянскага павету. Дзвюх сваіх дачок ён з вялікім пасагам выдаў замуж: Габрыэлю - за Канстанціна Скірмунта ў Свянцянскі павет, а Аляксандру – за Мікалая Вольскага на Навагрудчыну. Аляксандра памерла ў маладым узросце ў 1859 г. і пахавана ў падзямеллі Ліпнішскага касцёла. Сам Казімер раптоўна памер у 1863 г.; і гаспадыняй маёнтка засталася ягоная жонка Юзэфа. Яна загадала разбурыць драўляны палац і на яго месцы пачаць будаўніцтва новага мураванага.

Пры ёй была пабудавана капліца з крыжам па дарозе на Суботнікі, вялікая ўвага ўдзялялася парку і пасадцы дрэў пры дарогах. Гэтыя векавыя дрэвы часткова і цяпер шумяць сваім лісцем у парку і ўздоўж старой дарогі на Гуту. Цяжкім ударам для графіні была смерць сына Альберта. Ён памер у 1876 г. у Сан-Рэма ва ўзросце 27 гадоў ад сухотаў. Маці перажыла сына на 1 год і памерла ў Вільні ў 1877 г.; пахавана яна таксама ў падзямеллі Суботніцкага касцёла. Пасля смерці Юзэфы Умястоўскай Жэмласлаў разам з іншымі шматлікімі маёнткамі па спадчыне стаў уладаннем графа Уладзіслава - яе сына, апошняга з родавай дынастыі Умястоўскіх.

У 1882 годзе ў 49-гадовым узросце граф Уладзіслаў Умястоўскі ажаніўся з Янінай Астрарог-Садоўскай, дачкой знакамітага магната з Валыні. Пры ім былі перабудаваны нанава некаторыя ўнутраныя пакоі, заменены дзверы, вокны, накладзены новы паркет, пастаўлены ў пакоях печкі-камінкі з французскай кафлі. На адной з печак на кожнай кафлі была ілюстрацыя да якой-небудзь казкі. Меркавалася своеасаблівае завяршэнне аздаблення палаца звонку ў выпадку нараджэння дзіцяці: калі народзіцца сын, то над галоўным фасадам павінны былі быць пастаўлены фігуры рыцараў, а калі ж дачка – тут жа павінны былі цвісці ружы. На жаль, нічога гэтага зрабіць не прыйшлося - дзяцей у сям'і не з’явілася.

Кампазіцыя жэмыслаўскага палацава-паркавага комплексу прытрымлівалася традыцыйнай для канца 18 ст. планіроўкі. Яе цэнтрам з'яўляецца палац, перад якім бакавыя флігелі стваралі парадны курданёр. На яго супрацьлеглым баку па восі палаца была пастаўлена мураваная лава-альтанка. Побач з палацам размяшчалася драўляная капліца, пабудаваная яшчэ ў канцы 18 ст. пры Шчытах і струхлелая да часу новага будаўніцтва. Юзэфа паставіла невялікую мураваную капліцу ля дарогі, па якой ездзіла з мужам на імшу да касцёла ў Суботніках. Уздоўж тыльнага фасада палаца цячэ р. Гаўя, плаціна з мостам на якой стварае з усходняга боку комплексу маляўнічы вадаём.

Палац у Жамыслаўлі, узведзены ў 1863—1877 гг. (канчаткова завершаны ў 1882 г.), з'явіўся блізкім да арыгінала адраджэннем славутага класіцыстычнага палацава-паркавага ансамбля Лазенкі у Варшаве. Падобна архітэктурнаму прататыпу аб'ёмна-прасторавая кампазіцыя палаца цэнтраімкліва нарастае ад нізкіх бакавых тамбураў-тэрас праз двухпавярховыя крылы да цэнтральнага кубападобнага аб'ёму, завершанага чатырохгранным бельведэрам. Галоўны порцік устаўлены ў глыбокую лоджыю ("хол"), якая мела мазаічную падлогу. Карынфскія калоны нясуць антаблемент, прапарцыянальныя адносіны строга ўраўнаважаны, гарманічна простыя. Некаторы эклектызм адбіўся ў выкарыстанні дарычнага фрыза і карынфскіх канелюраваных пілястраў у крапоўцы прасценкаў. Як і ў Лазенках, будынак акаймоўвае балюстрада; два бакавыя ўваходы вылучаны балкончыкамі; руставаныя грані бельведэра прарэзаны паўкруглымі "паладыянскімі" вокнамі. Тыльны 13-восевы фасад вырашаны рытмічна і плоскасна, яго цэнтр вылучаны карынфскім чатырохкалонным порцікам. Насычанасць характэрнымі знешнімі прыкметамі прататыпа садзейнічае мастацкай выразнасці новага твора архітэктуры, у якім дойлід быццам імкнецца перасягнуць сапраўдны ўзор.

Вялікая ўвага надавалася добраўпарадкаванню тэрыторыі вакол палаца. Уздоўж алеі, якая вяла да палаца, граф Уладзіслаў і графіня Яніна пасадзілі 24 ліпы. Яны і цяпер уздымаюць высока свае зялёныя шаты. Быў значна пашыраны і ўзбагачаны парк. Штодзённа на працягу многіх гадоў парк, кветнік і двор каля палаца абслугоўвалі 40 работнікаў. Каб засцерагчы ад размывання берагі Гаўі у час разліваў, яны былі ўмацаваны каменным мурам, які захаваўся і цяпер. Абсаджваліся дрэвамі дарогі, якія вялі да фальваркаў - Залесся, Гуты, Квяткоўцаў, Клявіцы і інш.

Тут бывалі знакамітыя людзі з Эўропы: мастакі, пісьменнікі, паэты, рэдактары, артысты, такія, як Гэлена Маджэеўская, Антаніна Гофманава, Людвік Кандратовіч, Юзаф Крэмэр, Аляксандр Думас ды інш. У Жэмласлаў ехалі ня толькі адпачываць, але і вучыцца гаспадарыць. Тут працавалі лепшыя спецыялісты з Італіі, Варшавы, Вільні.
Пры палацы была багатая бібліятэка, якую сістэматызаваў спецыяльна запрошаны дзеля гэтай мэты прафесар з Львова Стэфан Дэмбінскі. Часта бываючы за граніцай, граф Умястоўскі заўсёды прывозіў у маёнтак прыгожыя рэчы, крыштальны посуд, дываны, карціны, кнігі, люстры і іншае. У парку ля палаца былі абсталяваны пляцоўкі для гульні ў тэніс і кракет.

Маючы вялікія лясныя багацці, граф Уладзіслаў вёў лесараспрацоўкі. Таварная драўніна ішла за мяжу. Яе сплаўлялі па Гаўі да Нёмана і далей. У сябе выраблялі гонту, розныя дошкі, разнастайную сталярку.
Для навуковай арганізацыі палявых работ граф запрасіў вучонага агранома з Варшавы Людвіга Рымана. На палях вырошчваліся амерыканскія гатункі жыта з буйным калоссем і саломай вышэй чалавечага росту, авёс, гарох, канюшына, розныя лубіны. Для селекцыі былі адведзены спецыяльныя дзялянкі. Многае рабілася для паляпшэння ўрадлівасці глебы. Жэмласлаўскія палі вылучаліся адсутнасцю каменняў - іх выбіралі. Прымяняліся сельскагаспадарчыя машыны, для якіх на гаспадарчым двары быў узведзены спецыяльны будынак. Працаваў водны млын на Гаўі, у якім можна было рабіць размол мукі самай рознай якасці, у тым ліку вышэйшых гатункаў. У аборах і валоўнях размяшчалася вялікая колькасць жывёлы. Граф трымаў 100 валоў на выпас, меў многа кароў, рабочых коней.

Каля вёскі Дабраўляны працавала свая цагельня. Будынкі, узведзеныя з дабраўлянскай цэглы, стаяць і цяпер. Гэта васьмісценная цыстэрна для захоўвання спірту, склад для машын, касцёл у Суботніках і іншыя. Была ў маёнтку і свая багатая пчоламі пасека і сад. Мёд у двары перапрацоўваўся на старапольскі мядок, які граф вазіў аж у Лондан. А ў маёнтку ў падвалах ён захоўваўся сотнямі бутэлек. Вялікая ўвага ўдзялялася добраўпарадкаванню дарог і сувязі. У Жэмлаславе была свая пошта з тэлеграфам.

Своеасаблівым было жыццё парабкаў у маёнтку. Для іх на другім беразе ракі насупраць палаца былі пабудаваны 2 цагляныя і некалькі драўляных дамоў. Кожная сям'я мела гаспадарчыя пабудовы і агарод.

Адной з вялікіх спраў графа Умястоўскага было будаўніцтва новага касцёла ў Суботніках. Цэглу і чарапіцу для будоўлі давала дабраўлянская цагельня, якую граф Уладзіслаў абсталяваў новымі спецыяльнымі машынамі, прывезенымі з Паўдневай Францыі. У студзені 1905 г. граф Уладзіслаў Умястоўскі раптоўна памёр у Вільні. Пахаваны ён быў у фамільным склепе пад Суботніцкім касцёлам.

Адзінай уладальніцай і гаспадыняй усіх маёнткаў графа ў Віленскай і ў Мінскай губернях стала графіня Яніна Умястоўская. У 1905 г. яе ўладанні складалі: 17920056 дзесяцін: ворныя землі, лясы, лугі. Некаторыя ўладанні Мінскай губерні графіня прадала да першай сусветнай вайны. На пачатак 20-х гадоў у яе было 14902018 дзесяцін. Стаўшы ўладальніцай усіх маёнткаў, графіня вясной 1905 г. даручыла ксяндзу ў Суботніцкім касцёле аб'явіць, што яна даруе сялянам штрафы па актах, якія былі на руках у графа. Але сяляне зрабілі з гэтага факта свае вывады: у хуткім часе, калі графіня выехала за мяжу, яны пайшлі заворваць для сябе панскае поле пад самы парк. На гэты ўчынак сялян графскі ўпраўляючы паскардзіўся віленскаму губернатару. Той прыслаў жаўнераў, сялян пакаралі, і зноў запанаваў спакой, хоць і трывожны. Пасля свайго вяртання з-за мяжы графіня Умястоўская, баючыся новых бунтарскіх праяў, забрала найбольш важныя дакументы і выехала на нейкі час да сваёй маці ў Варшаву. А ў маёнтку Жэмласлаў 12 жаўнераў, прысланых з Вільні заставаліся на працягу ўсяго часу, пакуль рэвалюцыя 1905-07 гг. не скончылася.

У сувязі з абвастрэннем адносін з сялянамі Яніна Умястоўская вырашыла аддаць маёнтак Жэмласлаў і фальваркі Гута і Залессе ў арэнду. 3 гэтай мэтай яна пачала будаўніцтва жылога дома для арандатара. Месца было выбрана так, каб з яго вокнаў былі відаць усе гаспадарчыя пабудовы. Дом узняўся вялікі, на высокім фундаменце, з прасторным падвалам. Ён стаіць і цяпер.

Яшчэ пры жыцці граф Уладзіслаў меў намер частку сваіх багаццяў пусціць на дабрачынныя мэты. Яго марай было будаўніцтва ў Жэмлаславе сельскагаспадарчай школы з інтэрнатам для навучэнцаў. Гэты ж наказ ён у сваім запавеце перадаў графіні Яніне.
Пасля завяршэння усіх работ у Суботніцкім касцёле на цагельні ў Дабраўлянах была пачата вытворчасць цэглы для школы. Напярэдадні першай сусветнай вайны было ўжо падрыхтавана 60000 штук цэглы, але калі прыйшлі немцы, то амаль усю яе прадалі або вывезлі.

А пакуль у Жэмлаславе, як і раней выконваліся ўсе гаспадарчыя справы. Асаблівым клопатам графіні былі лясы. Паблізу ад Жэмласлава вырубка лесу не вялася. На дошкі прывозілі ясені і клёны з Клявіцы, дубы з Кошалева, ліпы з іншых лясоў. Для ўпарадкавання планаў лясной гаспадаркі графіня запрасіла майстроў з Чэхіі.

Але выбухнула першая сусветная вайна, і Жэмласлаў быў заняты немцамі. Графіня Умястоўская пасля няўдалай спробы выехаць за мяжу паехала са сваёй маці ў Пецярбург, дзе тая памерла 23 кастрычніка 1917 г. ва ўзросце 85 гадоў. Маці графіні Умястоўскай была пахавана ў Царскім Сяле, а ў 1925 г. графіня перавезла труну з яе целам у Варшаву.

На пачатку першай сусветнай вайны Яніна Умястоўская праз Віленскага губернатара Вяроўкіна адкрыла ваенны шпіталь на 70 ложкаў у адным са сваіх дамоў у Вільні, а другі, меншы шпіталь, на фронце.
Немцы, якія гаспадарылі ў Жэмлаславе, бязлітасна разграбілі багацці з графскага палаца, а у самім палацы многае знішчылі. Дываны, посуд, люстры, карціны, бібліятэка - усе гэта знікла.

Пасля заканчэння вайны графіня Яніна Умястоўская вярнулася ў Жэмласлаў, спрабавала аднавіць гаспадарку маёнтка і фальваркаў, але ў Польшчы ў гэты час пачала ажыццяўляцца зямельная рэформа, у ходзе якой буйныя панскія маёнткі "на крэсах усходніх" падлягалі парцэляцыі. Многія маёнткі і фальваркі, належаўшыя раней графіні, ужо падвергліся парцэляцыі. Графіня не магла ў душы прымірыцца з тым, што такі ж лёс чакае і Жэмласлаў.

6 сакавіка 1922 г. у прысутнасці віленскага натарыуса Адольфа Змачынскага і тагачаснага рэктара Віленскага ўніверсітэта Віктара Станевіча яна падпісала акт, якім узаконьваўся яе дар універсітэту: маёнтак Жэмласлаў, фальваркі Гута і Залессе з агульным абшарам зямлі 2200 гектараў, з іх 1200 гектараў лесу. Дар быў зроблены для навуковых мэт. У памяць аб гэтым пры ўездзе ў сядзібу ўстаноўлены мемарыяльны прыдарожны слуп з надпісам "Жамыслаўская навуковая фундацыя Уладзіслава і Яніны графства Умястоўскіх пры Універсітэце Віленскім". Маёнтак Канвэлішкі Я. Умястоўская адпісала на Цэнтр адпачынку артыстаў, вучоных і літаратараў. Маёнтак Клявіцу перадала для акадэмічнай моладзі з Вільні, а маёнтак Казімерава, які яна падарыла Вольскаму, Умястоўская выкупіла й перадала Цэнтральнай радзе бацькоўскай апекі ў Вільні. Такая сітуацыя была з маёнткамі марграбіны Яніны Умястоўскай да другой сусветнай вайны (найвышэйшы тытул марграбіны надалі ёй у Ватыкане). Сама ж графіня Яніна Умястоўская выехала за мяжу назаўсёды. Памерла яна ў 1941 г. у Варшаве.

Як-жа выглядае слаўны Жэмласлаў цяпер? Так як быў, стаіць амаль 100 гадоў без рамонту. Перад палацам высіцца падобны да тэлефанічнага слупа помнік асвабадзіцелю з шырокімі плячыма й малой галавой, наўкол смярдзіць саляркаю, носяцца, як ачмурэлыя, трактары, зноў працуе спіртзавод (пры Гарбачове ў ім рабілі раменчыкі для мінскіх гадзіннікаў), усё разбураецца, прыходзіць у заняпад. Жамласлаў просіць паратунку.

Крыніцы:
Жемыславль
http://zhemyslavl.narod.ru
А.М. Кулагін
Эклектыка
Мінск, Ураджай, 2000
ВІЛЕНСКІ БЕЛАРУСКІ МУЗЭЙ
http://www.runbel.lt/Arh_Museum3.htm

Паведамленні

Год пабудовы (перабудовы): 1860-80-x
Каардынаты:
54° 7'56.14"N, 25° 45'55.38"E

Фотагалерэі