> Віцебская вобласць > Бешанковіцкі раён > мястэчка Вула > Замак
Вула. Замак
Вула.  Замак

Замак | Вула

Выбраныя здымкі

Вула.  Замак

Праект Вульскага замку (~1566 год) |

Вула.  Замак

Раман Сангушка. Карціна італьянскага мастака М.Бач’ярэлі (2-я пал. XVIII ст.) |

Вула.  Замак

Месца былога рову і валу. Уваход да замку (ля дому вул. Ленінская, 52) Фота © Міхась Баўтовіч |

Вульскі замак (XVI- XVIІ стст.).


Пэўных зьвестак пра існаваньне тут у часы Полацкага княства ўмацаванага паселішча няма. Аднак месца старога Вульскага замчышча надта зручнае дзеля кантролю за такімі воднымі артэрыямі як Вулянка і Дзьвіна. Да таго ж наяўнасьць у часы полацкае незалежнасьці волакаў між рэчкамі Сергучом (прыток Бярэзіны дняпроўскай) і Эсай, якая злучаная з Вулянкай, дадае вагі гэтай гіпотэзе. Падмацоўвае яе таксама наяўнасьць за вёскай Вулянаўкай, што стаіць на другім беразе Вулы насупраць мястэчка, крывіцкіх курганоў. На жаль грунтоўных архэалягічных досьледаў на гарадзішчы не было, таму гіпотэза пакуль застаецца сама сабой. Маем спадзяваньне, што з часам навукоўцы здолеюць ссунуць час паўстаньня Вулы да веку Ўсяслава Чарадзея.

Дакладныя ж весткі пра існаваньне Вульскага замку зьвязаныя з падзеямі Ліфляндзкае вайны 1558-1581 гадоў. Пасьля захопу 15 лютага 1563 году войскам маскоўскага цара Івана Жахлівага Полацка і бойкі ліцьвінскіх і маскоўскіх войскаў пад Чашнікамі кіраўніцтва ВКЛ пачало разважаць аб неабходнасьці закладаньня ў прыфрантавой зоне новых замкаў, каб засьцерагчы краіну ад нечаканых нападаў маскавітаў з боку Полацка. Тады было вырашана збудаваць замкі ў Дзісьне, Варонечы ды Вуле. Да будаўніцтва ж Вульскага замка дайшло толькі ў сярэдзіне 1566 году, калі стала вядома пра будаваньне маскавітамі замкаў Усьвят, Сокал, Суша. Аўтарам праекту быў нейкі вэнэцыянскі архітэктар. Аднак шмат зрабіць ліцьвіны не пасьпелі, бо 28 кастрычніка таго ж году маскоўскія войскі зьдзейсьнілі ўдалы напад і захапілі недабудаваны замак. На тым самым месцы яны збудавалі драўляны замак, дзе разьмесьцілі шматлікі гарнізон.

У лютым 1568 году вялікі князь Жыгімонт Аўгуст скіраваў гетмана інфлянцкага Яна Гераніма Хадкевіча з войскам на здабыцьцё Вульскае цьвердзі. Аднак аблога, што доўжылася з 12 лютага да 4 сакавіка, не прынесла посьпеху. Шмат ваяроў, у ліку якіх і ротмайстар Ян Курніцкі, загінула пад сьценамі замку без аніякае карысьці. Урэшце на дапамогу Вульскаму гарнізону прыйшоў вялікі маскоўскі аддзел з Полацку і войска Вялікага княства Літоўскага змушанае было адыйсьці. Гетман ускладаў віну за няўдачу на ніжэйшае вайсковае кіраўніцтва і вінаваціў яго і жаўнераў у нежаданьні ваяваць: "Ротмистрове шли хотя досыть неспешне, ведьже однак волоклися, колько могучи, але драбы их вси по лесе, по ровах и по подречью похоронилися; так же за великим воланьем, напоминаньем, пригоняньем (же ми аж иж до того пришло, ижем руки мои окровавил, припужаючи их до штурму), вшакож жеданого поступку по собе и справы рыцерской оказать не хотели, але чим их больш до того гнано, тымся болш крыли и утекали."

Праз паўгады паспрабаваў здабыць замак гетман польны ВКЛ князь Раман Сангушка. Атрымаўшы зьвесткі пра адыход часткі гарнізону да Полацка князь са сваім невялікім войскам, якое складалася недзе з 1500 ваяроў, падступіў да вульскіх сьценаў. Але ліцьвінская выведка памылілася, бо на зьмену адыйшоўшым жаўнерам прыйшоў новы маскоўскі аддзел. І ўсё ж такі ў гэты дзень 20 жніўня 1568 году князю пашанцавала. Вось як падае ў сваёй "Хроніцы" хаду аблогі Марцін Бельскі: "Таго ж году месяца верасьня князь Раман гетман польны Вулу, замак маскоўскі абарончы ўзяў і спаліў у гэткі спосаб. Спачатку казакоў у чаўнах пад замак выправіў, а сам, загарадзіўшы зь людзьмі шлях ад Полацка і Туроўлі, ротмайстраў пяхотных Рачкоўскага і Тарноўскага ўначы зь лесьвіцамі да частаколу накіраваў. Казакі ж зь Бірулям, Мінкам ды Аскеркам гарматы рыхтавалі, іншыя брамы і форткі пачалі секчы, другія замак падпалілі. Бо маскалі, радуючыся стральцам, якія толькі што прыбылі, перапіліся. А калі ж потым проста ў замку палаючым у брамах пачалі біцца, адразу ж ротмайстар Мікалай Салагуб, не шукаючы броду, з усёй сваёй ротай перайшоў Вулу, і дапамог пяхоце, што па лесьвіцах на частакол лезла і секлася з маскалём у брамах. Пасьля сам князь Раман паслаў сваю роту, калі ўжо замак гарэў, і ротмайстраў Войну і Тышкевіча ды князя Лукомскага, якія імклівым з усіх бакоў наскокам маскалёў, якія адчайна сярод агню бараніліся, пабілі і замак узялі, дзе двух ваяводаў Вельямінавых і 300 важных палонных захапілі, а стральцоў з рушніцамі - 800. Але ніякай іншай карысьці не было, бо ўсё ў замку выгарэла, так што замак нашы мусілі будаваць нанова". (Kronika Marcina Bielskiego, wyd. K. J. Turowskiego, t.II, s.1166, Sanok,1856). У вайсковых дзеяньнях вызначыліся ваяводы: валынскі Богуш Карэцкі і брэскі Юры Тышкевіч, князь Канстанцін Лукомскі, кашталяны: мсьціслаўскі Мацей Война і серадзкі Сэбасьцян Тарноўскі, ротмайстар Мікалай Салагуб, ваяры: Мінкоўскі, які разьбіў браму, Сэбасьцян Кандратовіч, Мацей Міклашэўскі, Мікалай Нарушэвіч, Рыгор Аскерка ...

Апрача 1100 палонных у замку было захоплена 27 гарматаў і 300 гакаўніцаў. Здабыча Вулы быў значнаю падзеяй першае часткі Ліфляндзкае вайны. Кароль Жыгімонт, адзначыўшы значнасьць перамогі, даслаў 5 верасьня князю Раману Сангушку падзяку за ўдала выкананую аперацыю. 31 траўня наступнага 1569 году ў часе Люблінскага ўнійнага сойму князь Раман перадаў Жыгімонту Аўгусту "некалькі дзесяткаў паважных вязьняў і чатыры гарматы, якія захапіў у Вуле".




Адразу пасьля заняцьця Вулы вайсковае кіраўніцтва ВКЛ прыклала значныя высілкі, каб адбудаваць замак, забесьпячыць гарнізон вайсковым рыштункам і харчамі. Ужо ў верасьні дзеля адбудовы замку былі прысланыя будаўнікі з валасьцей барысаўскай, бабруйскай, любашанскай і магілеўскай. Пад абаронай жаўнераў Рамана Сангушкі ішла інтэнсыўная праца, бо ў кастрычніку чакалі маскоўскага нападу. Але маскоўскія ваяводы на паход не адважыліся.

Новы кароль Сьцяпан Батура пасьля ўдала праведзенае ў 1579 годзе полацкае кампаніі пачаў плянаваць новы наступ на пазыцыі маскоўскіх войскаў. У чэрвені 1580 году паводле ягонага загаду пачалася падрыхтоўка да паходу на Вялікія Лукі. У часе заплянаванага рэйду на ўсход уздоўж Дзьвіны неадходна было забясьпечыць войску трывалы тыл. Таму, сабраўшы блізу 35 000 войска пад Чашнікамі, кароль наведаў Вулу і, агледзіўшы ёйныя ўмацаваньні, аддаў загад дадаткова прарыць з усходняга боку замку між рэчышчамі Вулы і Дзьвіны роў і насыпаць вал. Вышыня землянога ўмацаваньня, што завецца “Батуравым шанцам”, ад дна рову да верху вала склала 6 сажняў (~ 13 мэтраў). Праіснавалі ўмацаваньні да вайны 1654-1667 гадоў, калі былі зрытыя маскоўскімі жаўнерамі. Сёньня захаваліся ледзь бачныя сьляды рову, трохі выразьнейшыя з боку Вулы і менш выразныя ля Дзьвіны.

Міхась Баўтовіч

Не існуе
Год пабудовы (перабудовы): XVI
Страчаны: 1654-1667