> Віцебская вобласць > Полацкі раён > горад Полацк > Краявіды
Полацк. Краявіды
Полацк. Краявіды

Полацк | Краявіды - Каментарыі

Gdzieś tu, pod Połockiem, urodził się mój dziadek, Stanisław Jakubowski, syn Wincentego i Józefy, najmłodszy brat Antoniego i Piotra. Szukam rodziny, proszę pomoc... адказаць
РАЗБОЙНІК
І
Бурліць вада, разбіваючыся аб цвёрдыя гранітныя грудзі каменя-разбойніка. А ён стануў воддаль берага, пахінуўся супроць вады і быццам прыслухаецца, затаіўшы дух... І так ён тут, сярод жоўта-зеленаватых вод Дзвіны, стаіць даўным-даўно. Вясной пакрываюць яго воды, і тады ён небяспечны для ганкоў, стругоў і лайб, гружаных збожжам і лёнам, каторыя часта, натрапіўшы на яго, разбіваюцца. На Сёмуху зазвычай па-над вадой відаць толькі яго лысую галаву, а ў Пятроўку - ён па пояс стаіць у вадзе, пахінёны наперад, і моўчкі ўзіраецца ў нямую шэрую даль і моўчкі чагось чакае...
Мабыць, стаяў ён так жа і ўзіраўся, калі сюдой варажскі род на маляваных ладдзях пад камандай Полтэса, вікінга-князя, ішоў у сутокі Палоты з Дзвіной, каб заснаваці там тын і зрубаці горад. Памятае ён, мабыць, старога Рагвалода1 і красуню Рагнеду2 з вольных дзён. Не раз, мабыць, услухаючыся, лавіў ён гучныя зыкі полацкага вечавога звону ад св. Сафіі і горды гоман вольнага крывічанскага веча. Не раз аб яго аціраліся ладдзі купецкага адважнага люду, што ішлі, нагружаныя воскам, мёдам ды несчысленымі саракамі кунічымі і бабровымі, у Рыгу, і на кгоцкі бераг, і к хамаву племю з паклонам ад Крывічанскае зямлі, і полацкага вольнага веча, і ад залатога княжацкага пасада, і яго вернай дружыны - русі, просячы на замену гартоўных мячоў, каванага срэбра, вітога золата і самацветаў.
То былі часы, калі «немцу ў Русі, а русічу на кгоцкім беразе была адна праўда».
Дно Дзвіны золатам цякло, а берагі серабром былі мошчаны. А рубяжы адкрыты, і паміж князёў не было праўды. І чужацкія рукі выцягваліся па золата і па волю крывічанскую. Не раз Дзвіна мутна цякла, ускаламучаная капытамі літоўскіх коней. Прыходзілі яны ў багатую старонку, як мядзведзь да борці, і дзерлі скрылі залацістага мёду і душылі пчол. Не раз працавітыя пчолкі нанова выцягівалі вузу і налівалі соты, але бывала, што ўпадаў і гнілец у борць... Тады разляталіся пчолкі. А Дзвіною снавалі, як павукі, людзі з доўгімі абасечнымі, двуручнымі мячамі ў чорных бурносах з нямецкім белым крыжом і апутвалі павучынай старонку, а па павучыні той паўзла «ганзіятыцкая» арава...
І не было русічу праўды на кгоцкім беразе...
На грудзях у Разбойніка шчэрбы і равочкі кругам раскінутыя, а пасярод схімніцкі крыж. Гэта па смерці Барыса, Гінвілавага сына3, на спамін па душы яго, з блізкай баровай пустэльні, што была на пясчыстым узгорку па той бок Дзісенкі, сівы мніх, прывёўшы каменаклёва, загадаў высеч, каб кожны, хто паедзе міма Дзвіной, уздыхнуў, да Бога кажучы: «Помозі, Божэ, рабу твоему князю Борысу...» Цяпер гэтыя пісьмёны злізаны раз'яранай Дзвіной, і ніклы толькі след двох-трох літар віднее...
Плыла багатырская песня і кроў і слёзы з мутнай вадой Дзвіны, а доля наша спала. Калі ж яна прабудзіцца?..
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Даўно стаіць непадалёк ад берага гранітны камень, і вада бурліць каля яго, быццам жалючыся чужаку, занесенаму з далёкай поўначы на крызе лёду, і даўно ўпорны чужак пахінёны ўслухаецца ў шэпты старонкі. Але народны сказ не ведае аб ледавым перыядзе, і іншую повесць перадае дзед унуку аб Разбойніку.
ІІ
- Калісь-то даўным-даўно супроць таго месца, дзе ўпадае Дзісенка ў Дзвіну, на востраве пасяліўся асілак.
Быў гэта муж у сажань росту, нялюдскі, дзікі і прагавіты. Няпраўдай і разбоем жыў. З кожнага судна, што йшло Дзвіной, браў ён выкуп. А хто не захоча даць выкупу, таму разбойнік заступаў дарогу і, схапіўшы крэпкай рукой за край судна, выварачваў і тавар і людзей у ваду. Нікому не даваў спуску.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Раным-рана зазванілі ў святой Сафіі ў арліным гняздзе на полацкім замку. Адклікнуліся ім званы ў Спаса і з княжай Сялецкай сялібы. Паваліў народ на замак да святой Сафіі - сумны, невясёлы.
Чаго ж зажурыліся палачане? Ці вораг непашчадны з цёмных пушч літоўскіх хлынуў, ці слабоды смаленскія ўзбунтаваліся, ці Ольгавічы на Рагваложых унукаў паднялі меч? Не вораг нахлынуў, і слабоды смаленскія пад ласкавым ды набожным князем у послуху, і Ольгавы ўнукі не паднялі мяча на Рагвалодавічаў, а дачка князева Прадслава4 з сястрой і братам выязджаюць у далёку старонку на паклон да гроба Хрыстовага.
Ужо ладдзі выразаныя, пазлачаныя стаяць пры беразе і трыццаць малайцоў-грабцоў сядзяць пры ясянёвых тачоных вёслах, і белыя парусы, як лебедзі, выгнулі грудзі.
Пасыпалі палачане дарогу княжне Прадславе і сястры яе і брату Давіду чарнобылем-зеллем, багаткамі пушнымі і шматфарбнымі кволымі краскамі ад св. Сафіі да каванага мосту і ад мосту да берага. Благаславіў уладыка і бацька-князь з княгіняю сесці ў ладдзю, ехаць у далёку дарогу.
Брызнулі вёслы сярэбранымі пацеркамі ўгору, і паплыла княжна ўніз Дзвіны ў святу зямлю на малітву-паклон ад Полацкае зямлі, ад крывічанскага народа.
Дзіўны ты, сказе народны, вольны ты птаху! Ты ўміг пралятаеш ад сучаснасці да мінулых вякоў... Ты мёртвыя камяні ажыўляеш і кладзеш ім у вусны думы свае, павяраеш ім скрытыя надзеі і жаданні...
Не для цябе, сказе народны, тораны шляхі, дзелены межы! Не знаеш ты вострага зубу ўсёпажыраючага часу, ані згладжываючага цалунку смерці. Ты мёртвае ажыўляеш, забытае ўваскрасаеш, і волен тварыці дзівы. А калі дзе смерцю ўсне дух народны, там ты камяні ажыўляеш, і адараеш іх прарочым голасам, і кажаш ім ісці будзіці пабітых на духу, мерцвякоў хадзячых...
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Загадзя дачуўся разбойнік аб тым, што едзе княжна ў далёку старонку, і спадзяваўся ўзяць з яе багаты выкуп.
Раным-рана ўстаў таго дня разбойнік і, убрыўшы па грудзі ў ваду, пахінуўшыся наперад, глядзеў і ўслухаўся ўверх Дзвіны, вартаваў прыходу княжацкае ладдзі.
Адвячоркам, калі клалася доўгая цёмная засень на ваду ад крэпкіх дубоў, што дружнай грамадай абступілі прыткі бераг Дзвіны, пачуў ён гул далёкае дружнае песні грабцоў. А пагадзя песню чуваць было бліжэй і бліжэй, і ўсё яна расла і набліжалася, а ў канцы на павароце ракі па-над цёмна-зялёным крушыннікам і вербалозам паказаліся белыя грудзі парусоў, а за імі і залочаная, выразаная кшталтам змея галава ладдзі.
Разбойнік ніжэй пахінуўся да вады, затаіў дух і чакаў. А калі ўжо саўсім блізка была ладдзя, ён, як дзікі рысь, скочыў да яе і крэпкай каранастай рукой спыніў яе ход.
Замоўкла песня. Грабцы выпусцілі з рук вёслы, і вочы ўсіх звярнуліся на княжну, каторая ў той час малілася.
Княжна згарнула малітвенную кніжыцу і, палажыўшы яе, устала і, падышоўшы да разбойніка, азвалася лагодным голасам:
- Хочаш откупу? Пачакай, чалавеча, дам табе откуп...
Разбойнік прыняў з ладдзі рукі.
- ...дам табе откуп багаты, - цягнула далей святая княжна, - як буду сюдой варочацца назад.
Ладдзя паплыла з вадой міма вострава, а разбойнік усё стаяў, пахінёны наперад, быццам услухаючыся і ўглядаючыся ўдаль, і так стаіць ён па сягонняшні дзень, супроць таго месца, дзе Дзісенка злучаецца з Дзвіной, подаль ад берага вострава, каторы пазней празвалі Папоўскім за тое, што багацце і зямлю таго разбойніка воласць аддала папу да царквы Ўваскрасення, што была на той бок Дзісенкі на пясках.
[1913]

Дадаць паведамленне

*
*
*
*