> Віцебская вобласць > Чашніцкі раён > горад Чашнікі
Чашнікі. Касцёл Святога апостала Лукі й кляштар дамініканаў

Чашнікі - фота і помнікі

Першая пісьмовая згадка: 1504

Магчымыя варыянты:
Чашнікі Чашники Czaszniki Čašniki Chashniki Chasniki Czaszniki

Каардынаты:
54° 51'28.12"N, 29° 9'59.17"E

Што паглядзець у Чашніках

Страчаная спадчына

Гісторыя Чашнікаў

Чашнікі, горад, цэнтр раёна, размешчаны на р. Уле (левы прыток Заходняй Дзвіны), за 95 км ад Віцебска, 190 км ад Мінска, 3 км ад чыгуначнай станцыі Чашнікі на лініі Орша — Лепель.

Існуе некалькі тлумачэнняў паходжання назвы Чашнікі. Адно з іх такое. Чашнікі стаяць у нізкім месцы (у Чашніцкай нізіне), нібы ў чашы. Адносна люстэрка Лукомскага возера горад Чашнікі ляжыць на 35 м ніжэй.

Ёсць другое тлумачэнне. Звязваюць назву горада з развіццём у ім у далёкія часы ганчарнай справы. Ганчары выраблялі збаны, гарлачы, міскі, чашкі — што, напэўна, і дало найменне пасяленню.

Маецца яшчэ адно тлумачэнне паходжання назвы Чашнікі — ад слова «чашнік» — прадстаўнік княжацкай адміністрацыі, які наглядаў за пчалярствам і мёдаварэннем для патрэб княжацкага палаца. Ад месца жыхарства гэтага чашніка і пайшла, мабыць, назва пасялення.

Першае ўзгадванне Чашнікаў адносіцца да 1504 г. у пераліку буйнейшых пасяленняў Полацкага ваяводства. Але вучоныя лічаць, што Чашнікі існавалі значна ранёй. У кнізе запісаў публічных спраў 1563—1569 гг. Чашнікі ўпамінаюцца як пагранічнае пасяленне Віцебскага ваяводства. Размяшчэнне Чашнікаў на р. Уле, дзе праходзіў адзін з менш вядомых шляхоў «з вараг у грэкі», садзейнічала развіццю гандлю. Купцы Полацка і Віцебска скуплялі пяньку, воск і іншае на таргах у Бешанковічах, Чашніках, Капцэвічах. Гэтая сыравіна, як правіла, ішла потым на вываз. У 1633 г. у Чашніках налічвалася 109 дамоў і 16 крам.

Чашнікі з даўніх часоў адносіліся да спецыфічных тыпаў пасяленняў - мястэчак. Мястэчкі ўзнікалі каля торных дарог, манастыроў, маёнткаў феадалаў, дзе існавалі бойкія кірмашы, вёўся разнастайны гандаль. Адносіліся Чашнікі да групы мястэчак прыватнаўласніцкіх, свецкіх. У XVI ст. яны ўваходзілі ў Полацкае ваяводства ВКЛ, належалі князям Лукомскім, пазней Кішкам, Сапегам, Патоцкім, Валадковічам.

У Інфлянцкую вайну 1558-1882 гг. пад Чашнікамі войскі ВКЛ разграмілі маскоўскіх захопнікаў ў час бітвы пры Уле (1564) і ў 1567. Падчас бітвы пры Уле (1564) Чашнікамі валодала пані ваяводзіна, удава віцебскага ваяводы Станіслава Кішкі Ганна Радзівілаўна. У гэты час Чашнікі разам з Улай, якая ляжала ў 7 вярстах ад Чашнікаў, недалёка ад в. Іванск, уяўлялі значны маёнткавы абшар, да якога адносіліся вёскі Павулле, Жэрына, а таксама Іванск, Дзямідавічы, Копцевічы і інш. Гэта пацвярджаецца перапісам войска ў 1568 г., дзе маёнткі Чашнікі і Ула згадваліся як валоданні Ганны Радзівілаўны, межавалі з валоданнямі маёнтка ў в. Баліна і Лукомскай воласцю. У 1633 г. і пазней да Чашніцкага маёнтка належалі Латыгалічы разам з сялом Жортай і мястэчка Нача (у сучасным Барысаўскім раёне). Акрамя гэтага, Чашнікам належалі мястэчка і слабада з аднолькавай назвай Валосавічы (цяпер у Лепельскім раёне), засценак у Краснай Луцэ і слабада Забаенне (сучасныя вёскі Красналукі і Забаенне).

Інвентары Чашнікаў 1629 і 1633 гг. паказваюць пачатковы этап развіцця паселішча, якое складалася ў той час з асноўнай часткі і слабод. Цэнтрам мястэчка служыла гандлёвая плошча, дзе знаходзіліся царква са званіцай (з 3 званамі розных памераў), 16 крам і 4 мяшчанскія двары. Ад плошчы ў радыяльных напрамках разыходзіліся 3 вуліцы-дарогі: Іванская (ішла да панскай сядзібы), Лукомская (на Пдз да Лукомля), Цяпінская (на 3 да мястэчка Цяпіна).

Самая вялікая вуліца — Іванская. Яна ішла над ручаём Забалоцце і ўключала 41 мяшчанскі двор. На Лукомскай вуліцы знаходзіліся карчма і 10 двароў, злучаныя з рынкам не непасрэдна, а праз невялікі завулак, забудаваны 4 дварамі. Другі завулак з 13 дварамі звязваў вуліцу з берагам ракі.

Цяпінская вуліца складалася з дзвюх частак. Ад Гандлёвай плошчы вуліца мела аднабаковую забудову з 6 дварамі. Потым магістраль паварочвала ў бок панскай сядзібы. Другая частка мела 10 двароў. Ад Цяпінскай вуліцы ўздоўж р. Улы цягнуўся завулак з нерэгулярнай забудовай: у адным месцы размяшчалася 6 сядзіб, яшчэ 2 — на беразе ракі.

На р. Уле існавала гандлёвая прыстань, да якой прыбывалі купецкія караблі з таварамі. Непадалёк ад прыстані стаялі 39 складскіх збудаванняў (у дакументах яны названы «пунямі купецкімі»), згрупаваных у 3 рады. Яны належалі не толькі мясцовым купцам, але таксама аршанскім і полацкім. Прыстань звязвалася праездам з Гандлёвай плошчай. Усе вуліцы і завулкі мелі выхады да ракі.

Прыведзеныя вышэй факты сведчаць, што Чашнікі з'яўляліся важным гандлёвым паселішчам. Трэба адзначыць, што р. Ула адыгрывала вялікую ролю ў фарміраванні кампазіцыі ўсёй забудовы, на яе раскрываліся асноўныя перспектывы. На супрацьлеглым беразе ракі пабудаваны 3 прадмесці, або слабодкі.

Асабліва цікавая назва аднаго з «засценкаў» (так ў XVI—XVIII стст. называлі зямельныя надзелы за сценамі асноўнай тэрыторыі мястэчка ці вёскі), размешчанага каля млына, — Старыя Чашнікі. Гэты факт разам з іншымі дазваляе адрадзіць гісторыю ўзнікнення Чашнікаў. Спачатку існавала невялікае паселішча сельскага тыпу на месцы згаданага засценка. У XVI ст. яго перанеслі на новае месца і забудавалі ўжо як гарадское, што было звязана як з ваенна-стратэгічнымі, так і з новымі эканамічнымі патрабаваннямі. Асноўнымі фактарамі яго развіцця стала гандлёвая прыстань на Уле і дарога Лукомль — Цяпіна. На гэтым этапе стварылася невялікае кампактнае паводле планіроўкі мястэчка з Гандлёвай плошчай у цэнтры, 3 вуліцамі і 3 завулкамі, забудаванымі ў 1633 г. 92 дварамі і яшчэ 11 дварамі ў першай слабадзе.

У першай палове XVII ст. адбыўся новы этап развіцця мястэчка — у выніку асваення зарэчных тэрыторый, якія стваралі 3 слабады. Зрабілі і ўпарадкаванне зямель. Кожная гаспадарка мела ў сярэднім каля 1,5 га зямлі, якая падзялялася на дваровую (прызначалася для забудовы), агародную, сенажатную і ворную. Такім чынам, жыхары мястэчка, акрамя сваіх асноўных заняткаў (рамяство і гандаль), мелі магчымасць займацца і земляробствам, забяспечыць сябе неабходнымі прадуктамі харчавання ды яшчэ сёе-тое прадаць на рынку. Рост паселішча і яго эканамічны ўздым неаднойчы перарывалі войны.

У гісторыі мястэчка Чашнікі ёсць нямала падзей, якія прынеслі шмат трагічнага яго жыхарам. Гэта і амаль бесперапынныя войны, якія развязвала на землях ВКЛ Маскоўская дзяржава і эпідэміі, якія суправаджалі вайсковыя дзеянні, пра што сведчыць пісьмо літоўскага гетмана Рыгора Хадкевіча кіеўскаму кашталяну Паўлу Сапегу. Гісторык Мацей Стрыйкоўскі, які наведаў Чашнікі ў 1573 г., бачыў груды непахаваных чалавечых касцей на чашніцкіх палях, якія ляжалі пакінутымі пасля вынішчальнага паходу маскоўскіх войскаў Івана Жахлівага на Полаччыну, бо хаваць людзей не было каму.

Пасля маскоўскай навалы 1654-1667 у Чашніках з 90 даваенных дымоў захавалася 23 (ці 25%), а 3/4 насельніцтва было знішчана ці вывезена акупантамі ў Масковію. У Аршанскім павеце, у які ўваходзіла Чашніцкая воласць з 473 200 даваеннага насельніцтва ў жывых засталося 145 015 чалавек (69,3% насельніцтва павета страчана).

I ўсё ж Чашнікі развіваліся і захоўвалі сваё эканамічнае значэнне. У 1664 г. харунжым Адамам Служкай быў заснаваны дамініканскі кляштар. У 1786 г. на месцы дамініканскага кляштара быў пабудаваны касцёл з цэглы ў стылі позняга барока. Па ўспамінах жыхароў, касцёл быў велічны, прыгожы. Распісвалі яго спецыяльна запрошаныя з Італіі мастакі. У Чашніках у 1868 г. былі 2 плошчы - адна з Праабражэнскай царквой пасярэдзіне, пабудаванай у 1843-45, у цэнтры другой стаяў велічны касцёл. На жаль, касцёл разбурылі, але захавалася яго выява на малюнку, выкананым мастаком Напалеонам Ордай у 1876 г. Разам з мураванай праваслаўнай Праабражэнскай царквой XIX ст., пабудаванай панам Валадковічам, гэты касцёл вызначаў сілуэт «аднапавярховага» мястэчка.

Усё неабходнае для жыцця чалавека рабілася ў Чашніках здатнымі майстрамі — стальмахамі, кавалямі, гарбарамі, шаўцамі, краўцамі, кажушнікамі, ткачамі, бляхарамі, мулярамі і малярамі, былі маслабойні, млыны і ваўначоскі, крупадзёркі, невялічкія саматужныя майстэрні.

Саматужнікі-местачкоўцы адначасова займаліся і хлебаробствам — мелі па надзелу зямлі, трымалі надворных і кормных свіней, адну-дзве каровы, некалькі авечак. Кожны меў свае харчы. Куплялі толькі «крам» («картуну» або «красный товар»). Дробныя гандляры, у асноўным яўрэі, жылі ў дамах уздоўж ручая Забалоцце (зараз вуліца Міра), дзе ў скляпах ці невялічкіх каморках пад жылымі дамамі размяшчаліся лаўкі, дзверы якіх выходзілі прама на вуліцу.

У 80-х - пачатку 90-х гадоў XVIII ст. мястэчка Чашнікі атрымала розныя гандлёвыя прывілеі. У 1772 г. пасля 1-га падзелу Рэчы Паспалітай цэнтрам Полацкага ваяводства сталі Чашнікі, праіснавалі ў гэтай іпастасі да 1793 г. У гэты год мястэчка адыйшло ў склад Расійскай імперыі і адносілася да Лепельскага павета Віцебскай губерні.

У канцы XVIII ст. адбылася значная падзея ў жыцці Чашнікаў, якая вызначыла лёс і род заняткаў многіх яго жыхароў. У 1797 г. пад надзорам генерала Вітэ пачалося будаўніцтва Бярэзінскай воднай сістэмы. Пабудавалі прыстань, майстэрні па вырабу гандлёвых суднаў, больш за 40 складоў.

Местачкоўцы, працуючы на будаўніцтве шлюзаў, добра авалодалі цяслярскай справай. Жыхары Чашнікаў і навакольных вёсак сталі спасцігаць нялёгкую справу плытагонаў, якая потым стала асноўнай крыніцай матэрыяльнага забеспячэння жыхароў мястэчка і навакольных вёсак. Разам з плытагонамі адпраўляліся ў Рыгу жыхары Чашнікаў, каб уладкавацца на работу, зарабіць сродкі на набыццё каровы, будаўніцтва дома і г. д. Многія з іх назад не вярталіся, заставаліся працаваць у Рызе ці Пецярбургу, дзе і сёння жыве шмат нашчадкаў былых жыхароў Чашнікаў.

У гэты ж час у Чашніках развівалася ганчарная справа. Чашніцкія керамічныя вырабы (па мясцоваму «паліва») вызначаліся зграбным сілуэтам і стрыманым дэкорам. Ганчары выраблялі розныя неабходныя ў гаспадарцы рэчы, нават рукамыйнікі, цацкі і свістулькі. Усё гэта прадавалася на кірмашах, а таксама завозілася дробнымі гандлярамі ў навакольныя вёскі.

Мірныя справы местачкоўцаў былі прыпынены ваеннымі падзеямі 1812 г. Зноў Чашнікі сталі арэнай ваенных дзеянняў. Звязаны Чашнікі і з падзеямі нацыянальна-вызваленчага паўстання 1863—1864 гг. Тады ў касцёле размяшчаўся апорны пункт супраціўлення карным войскам, накіраваным на падаўленне паўстання. Пасля гэтай падзеі каталіцкі касцёл ператварылі ў праваслаўную царкву — Мікалаеўскую.

У сярэдзіне XIX ст. тут налічвалася каля 2,5 тыс. жыхароў, сярод якіх нямала было лоцманаў, што наймаліся вясной на баркі, праводзячы іх па Дзвіне да Рыгі. У другой палове XIX ст. у Чашніках пачалося будаўніцтва невялікіх прадпрыемстваў, у канцы XIX ст. пан Валадковіч разгарнуў будоўлю вялікай па тым часе папяровай фабрыкі. У той перыяд пашырылася тэрыторыя горада, забудоўваліся паўднёвая і ўсходняя яго часткі.

У 1864 г. у мястэчку адкрылася народнае вучылішча. Яно ўтрымлівалася на сродкі казны (175 руб.) і воласці (163 руб). У 1889 г. у ім вучылася 46 хлопчыкаў і 14 дзяўчынак. Працаваў там адзін настаўнік Аляксандр Іванавіч Захараў, які атрымліваў жалаванне 150 руб. у год. Пазней адкрылася ў Чашніках гарадское вучылішча, дзе займаліся толькі хлопчыкі. Таму 6 лістапада 1912 г. жыхары мястэчка і навакольных вёсак звярнуліся да настаўніка-інспектара з прашэннем дазволіць займацца ў вучылішчы разам з хлопчыкамі і дзяўчынкам. 4 красавіка 1913 г. педагагічны савет Чашніцкага гарадскога вучылішча пастанавіў: хадайнічаць аб пераўтварэнні Чашніцкага гарадскога вучылішча ў вышэйшае пачатковае змешанага тыпу.

У 1897г. у Чашніках было 4590 жыхароў, 703 будынкі, лячэбніца, аптэка, 2 народныя вучылішчы. У мястэчку Чашнікі, згодна са статыстычнымі звесткамі дзяржаўнага архіва Віцебскай губерні на 1906 г., агульная колькасць жыхароў складала 5530 чалавек. З іх хрысціян — 1254, яўрэяў — 4276, дваран — 1, чыноўнікаў — 26 чалавек, духоўнага звання — 8. Купцоў налічвалася 121, мяшчан — 4390, сялян — 985. Каменных будынкаў 5, драўляных — 1332, 642 будынкі жылыя, нежылых — 695.

Вялікую ўдзельную вагу ў занятках чашнічан займаў гандаль. Дробныя крамнікі, у асноўным яўрэі, гандлявалі ганчарнымі вырабамі, прасніцамі, «чырвоным» таварам, які прывозіўся з Рыгі. Тавары развозілі па вёсках, наведваліся ў Лепель, Бешанковічы. Многа адпраўлялі ў Рыгу па Заходняй Дзвіне. Акрамя земляробства, гандлю і ганчарнай справы жыхары Чашнікаў займаліся вырубкай і сплавам лесу, славіліся ўменнем цяслярыць. Працавалі вінакурныя, гарбарныя, аўчынныя прадпрыемствы.

У пачатку XX ст. хворых лячыў адзіны ў Чашніках фельчар Дворкін, а ў 1913 г. адкрыў практыку ўрач М.А. Абезгауз. Паводле ўспамінаў старажылаў, у канцы XIX ст. пабудавана першая аптэка, якой валодаў Апрыяска. Потым памяшканне аптэкі перавезлі на цяперашнюю вуліцу Міра, дзе гаспадаром стаў Пухавіцкі. Памяшканне аптэкі служыла чашнічанам да 1989 г., г. зн. аж да таго часу, пакуль не пабудавалі новую аптэку.

З восені 1917 г. Чашнікі захапілі кайзераўскія войскі. З сакавіка 1918 г. Чашнікі ў складзе абвешчанй БНР. Пры адступленні восенню 1918 г. немцы вывезлі шмат маёмасці ў Германію. Памешчыца Валадковіч спрабавала вывезці з сабой абсталяванне ўласнай папяровай фабрыкі.

У 1919—1924 гг. Чашнікі ўваходзілі ў склад РСФСР. З 1924 г. мястэчка стала раённым цэнтрам Віцебскай, потым Лепельскай акругі. З 1938 г. у складзе Віцебскай вобласці. Гарадскім пасёлкам Чашнікі сталі з 27 верасня 1938 г. У той час там жыло 3505 жыхароў. У 2-ю сусветную вайну (6 ліпеня 1941 г. — 27 чэрвеня 1944 г.) Чашнікі акупавалі нямецка-фашысцкія захопнікі.

З 1962 па 1965 г. Чашнікі ўваходзілі ў склад Бешанковіцкага раёна, з 1965 г. — раённы цэнтр. Статут горада Чашнікі атрымалі 7 лютага 1965 г. У пасляваенныя гады ў Чашніках актыўна вялося будаўніцтва сацыяльных аб'ектаў і жылля. Была страчана гістарычная забудова галоўных вуліц, па новаму тыпу забудаваны вуліцы Савецкая і Ленінская, пасёлак папяровай фабрыкі, мікрараён будаўнікоў і меліяратараў.

У Чашніках найбольш старэйшым прамысловым прадпрыемствам з'яўляецца заснаваная Валадковічамі папяровая фабрыка, працуюць ільнозавод, спіртзавод, камбінаты прамысловых тавараў, бытавога абслугоўвання, раённыя аб'яднанні Дзяржкамсельгастэхнікі і «Сельгасхімія», лясніцтва. У горадзе 4 сярэднія школы, школа мастацтваў, 7 дашкольных устаноў, Дом культуры, гістарычны музей, бібліятэкі, бальніца, аптэка. Зона адпачынку на берагах р. Улы. У паўночнай частцы горада сфарміравана спартыўная зона. У апошнія гады Чашнікі значна пашырыліся, цяпер налічваецца 70 вуліц і завулкаў.

У 1991 г. у Чашніках адчынены раённы гістарычны музей. Колькасць жыхароў з 3,3 тыс. чалавек у 1954 г. павялічылася да 10 тыс. па перапісу насельніцтва ў 1989 г.

Крыніца:
Памяць. Чашніці раён
Мінск. Беларуская навука. 1997

Чашнікі. : Адметнасці | фота выбраных помнікаў

Чашнікі.  Царква Праабражэння Гасподняга

Чашнікі. Царква Праабражэння Гасподняга (1843-75) Агульны выгляд Фота © Алексей Капчиков

Чашнікі.  Забудова XIX - пачатку ХХ ст.

Чашнікі. Забудова XIX - пачатку ХХ ст. Фота © Алексей Капчиков

Чашнікі. : Страчаная спадчына | фотаздымкі

Чашнікі.  Касцёл Святога апостала Лукі й кляштар дамініканаў

Чашнікі. Касцёл Святога апостала Лукі й кляштар дамініканаў (1674) Падамініканскі касьцёл у Чашніках на здымку пач. ХХ ст.

Каментарыі

Dzień dobry. Szukam moi krewni pochodzą z Czasznikov, Zalesse, powiat Lepel, Białorusi Moja prababcia Dorota Semeniuk, pradziadek Ananiasz Kuprienko. Ich dzieci po wojnie mieszkał w Borysowa....
Есть небольшой мемориал на месте сожженной деревни, недалеко от дороги Лепель-Орша. Очень аккуратный и информативный. Был там лет пять назад....
В р-не была д.Вишеньки.В 1959г. нас школьников водили на экскурсию.Эта деревня была сожжена окупантами. Есть ли памятник? ...
В начале 1960-х (60 или 61) снесли уже развалины храма. Дети там играли, голубей гоняли под готовыми рухнуть остатками кирпичной кладки стен, из которых население "добывало" кирпич для хозяйственных нужд. Строительство новой школы ускорило принятие решения о сносе. Школа построена не на месте храма, а рядом. (фундамент храма, скорее, сохранился) На месте костела теперь школьная спортплощадка. Раз...
Прошу Вас, сообщите , пожалуйста, где можно найти записи в костельных книгах о кристинах моей бабушки, которая родилась в Чашниках в 1895 году? Звали ее Дашкевич Евгения Брониславовна ...