> Гомельская вобласць > Нараўлянскі раён > горад Нароўля > Палацава-паркавы ансамбль Горватаў
Нароўля. Палацава-паркавы ансамбль Горватаў
Нароўля. Палацава-паркавы ансамбль Горватаў

Палацава-паркавы ансамбль Горватаў | Нароўля

Выбраныя здымкі

Нароўля. Палацава-паркавы ансамбль Горватаў

Палац. Паркавы фасад пасьля перабудовы ў савецкі час Фота © Глобус Беларуси (http://globus.tut.by) |

Нароўля. Палацава-паркавы ансамбль Горватаў

Палац Горватаў. Паркавы фасад. Здымак 1907 г. Фота © Андрэй Горват |

Нароўля. Палацава-паркавы ансамбль Горватаў

Каменная лава ля фантана Фота © Андрэй Горват |

Калі ехаць з Мазыра да Нароўлі то палац паўстае не адразу. Раней уезд у рэзідэнцыю быў аформлены ў выглядзе двух паўкругла выгнутых у бок парку, пакрытых белай тынкоўкай муроў з масіўнымі сярэднімі слупамі і двума арачнымі праходамі для пешых. Па баках муроў стаялі дзве пары манументальных дарычных калон, што падтрымлівалі бэлечнае перакрыццё і былі злучаны моцным карнізам. Уяздная брама была спраектавана Тадэвушам Раствароўскім.

Збоку ад брамы, ужо на тэрыторыі парку, месціўся домік вартаўніка, накрыты гладкім чатырохсхільным дахам, дэкараваны востралукавымі, заламанымі знізу пад простым кутом надваконнікамі. Ад брамы да палаца вяла каштанавая алея. Прыблізна пасярэдзіне даўжыні каштанавай алеі, па ўсходняму боку, стаяў будынак стайні для скакавых коней. Ён меў выгляд моцна выцягнутага прастакутніка. Сярэдняя частка стайні, што служыла жыллём яе апекуна, была мураванай. Абедзьве бакавыя часткі стайні мелі толькі мураваныя чатырохгранныя слупы, закончаныя карнізамі, якія падтрымлівалі бэлечнае перакрыццё. Слупы злучаліся паміж сабой драўлянымі сценкамі, забяспечанымі арачнымі вокнамі з прамяніста разыходзячыміся шчаблінамі на шкле. Усю прастору паміж галоўным фасадам і брамай пакінулі адкрытай. З тэрасы дому і яго вокан быў добра бачны ўезд у сядзібу. Толькі па баках у маляўнічых групках, ці паасобку раслі розныя гатункі пераважна мясцовых дрэў.

Нараўлянскі палац быў пабудаваны ў 1850 годзе для сакаракагадовага двараніна Даніэля Горватта і яго жонкі Іфігеніі Ратынскай. На галоўным адзінаццацівосевым фасадзе выступалі тры псеўдарызаліты: адзін на галоўнай восі і два на крайніх. Пры сярэднім трохвосевым рызаліце знаходзіўся аднаўзроўневы порцік з шасцю тасканскімі калонамі. Яны падпіралі балкон з чыгуннай балюстрадай. На размешчаную пад порцікам тэрасу, якая адначасова служыла крытым заездам для экіпажаў у выпадку непагоды, вялі шырокія мураваныя сходы з пастаментамі. На іх ляжалі адлітыя ў натуральную велічыню бронзавыя львы. Сярэдні рызаліт завершаны нізкім атыкам з балюстрадным парапетам наверсе, на паўкруглым полі якога меўся амаль двухметровы рэльеф з літарамі DIH і датай 1850, што азначала: Daniel, Ifigenia Horwatt і год пабудовы палаца. Бакавыя рызаліты, з паўкруглымі вузкімі падвоеннымі вокнамі, мелі такія ж пілястры, як і на сярэднім рызаліце.

Іначай выглядаў паўночны, паркавы, фасад. І тут у сярэдняй частцы выступаў порцік, але двухузроўневы. Ніжняя частка мела тэрасу, падобную да той, што была пры галоўным фасадзе, але з вышэйшымі сходамі. На пастаментах па баках месціліся два цэментныя сфінксы велічынёю з вялізных быкоў. Паўночны порцік вянчаў трохкутны шчыт. Бакавыя фасады былі акцэнтаваны прамавугольнымі рызалітамі, ад якіх пачыналіся тэрасы. Акрамя іанічных пілястраў і руста, у дэкоры палаца выкарыстаны гарызантальныя “налобнікі” на кансолях, якія завяршалі прамавугольныя аконныя праёмы; прафіляваны міжпавярховы карніз і моцна абазначаны верхні карніз. Дах быў нізкі чатырохсхільны, абіты бляхай чырвонага колеру.
У сутарэннях месціліся кухні, пральні і службовыя пакоі.

Унутры памяшканні размяшчаліся ў два тракты з калідорамі, якія дзялілі тракты ў бакавых частках. У сярэдняй частцы на восі месціўся хол, такі ж па шырыні, як і франтальны порцік. Акрамя ўваходных дзвярэй хол меў пяць пар іншых, што вялі ўглыб палацу. Дзверы насупраць прадсення вялі ў бібліятэчную залу. Дзве другія пары вялі ў памяшканні, што былі ў франтальнай частцы палаца, дзве астатнія вялі ў калідоры. Направа ад холу размяшчаліся тры жылыя пакоі, уваход у якія быў таксама з калідору. Вокны выходзілі на галоўны фасад. Кожны пакой меў арыгінальную абстаноўку і трохі твораў мастацтва. Сярэдні пакой некалі служыў жыллём цесця апошняга гаспадара палаца Эдварда Горватта, сібірскага ссыльнага Александра Аскеркі. Пакой у паўднёва-ўсходнім куце палаца з ванннай быў прыбіральняй гаспадара.

Ідэнтычны падзел на тры памяшканні існаваў тасама і па левым боку франтальнага тракту. Непасрэдна каля холу размяшчаліся парадныя сходы з двума вокнамі на першым паверсе і двума – на другім. Сходы, у ніжняй частцы шырокія, на пляцоўцы паміж паверхамі раздзяляліся на дзве часткі. Далей знаходзіўся, таксама ў два акны, буфет з шафамі, напоўненымі фарфоравымі сервізамі, срэбрам і сталовай бялізнай. Жылы пакой у паўднёва–заходнім куце амаль цалкам быў завешаны рагамі казлоў і ланей.

Непасрэдна побач з холам месцілася вялікая, сягаючая за межы садовага порціка бібліятэчная зала. Усе шафы былі запоўнены некалькітысячным кнігазборам, пераважна з XVIII і XIX стст. Акрамя кнігазбору ў шафах знаходзіліся рукапісы і сямійныя архівы Горваттаў і Аскеркаў. Пакой з трыма вокнамі, што месціўся направа ад бібліятэчнай залы, з падобнай, кесоннай столлю і шалёўкай у ніжняй частцы, служыў як чытальня. На сценах вісела некалькі палотнаў мастакоў галандскай школы.

Наступны пакой правай, паркавай анфілады, павялічаны за кошт паўночна-ўсходняга рызаліту, служыў як канцылярыя гаспадара дому.

З боку паркавага фасаду налева ад холу меліся тры пакоі, таксама ў амфіладзе і з выйсцем у калідор. Два першых былі жылымі. У паўночна-заходнім рызаліце размяшчаўся прыродазнаўчы музей. Уздоўж сцен тут стаялі вялізныя ашклёныя шафы, якія змяшчалі калекцыі чучалаў звяроў і птушак з наваколля. У гэтым пакоі была алебастравая столь. Дзве алегарычныя выявы прадстаўлялі: адна – Дняпро, другая – Прыпяць.

На другім паверсе ўсю шырыню паміж порцікамі займала вялізная працяглая бальная зала з трыма французскімі вокнамі, што выходзілі на поўдзень, і трыма – на поўнач. Яна была найбольш багата аздобленай. З боку галоўнага фасаду налева ад бальнай залы месціліся парадныя сходы. Далей шла малая сталовая, а вуглавы паўднёва-заходні пакой был жылым. Пакой з боку галоўнага фасаду направа ад бальнай залы быў жылым. Наступны пакой у тым самым паўднёвым тракце направа ад бальнай залы служыў прыбіральняй гаспадыні.

Апошні ў паўднёва-ўсходнім куце пакой займала спальня гаспадароў. Па правы бок ад бальнай залы у паўночным тракце знаходзіўся выцягнуты салон “чырвоны” ў тры акны. Паўночна-ўсходні кут з рызалітам займаў “сіні” салон, што адначасова служыў будуарам гаспадыні.

Шэраг рэпрэзентацыйных пакояў паўночнаго тракту на другім паверсе замыкала яшчэ адна вялікая зала, што займала ўсю прастору паміж знадворнай заходняй сцяной і бальнай залай. Яна служыла як вялікая сталовая, але досыць рэдка ўжывалася. На кожным паверсе было па некалькі ванных памяшканняў.

Парк плошчай каля дваццаці гектараў, непасрэдна злучаны з фруктовымі садамі, адносіўся да той жа эпохі, што і палац. Старэйшымі былі толькі адзінкавыя дрэвы, што раслі там раней. Сярэдзіна паўночнага газону, паміж паркавым порцікам палаца і берагам Прыпяці, была занята вялікай, па форме набліжанай да авалу сажалкай з фантанам і дзвюма лаўкамі па заходняму і ўсходняму баках. Пасярэдзіне кожнай з лаваў вертыкальныя “акцэнты” рабілі адзіночныяіх каменныя крэслы ў рымскім стылі з высокімі спінкамі і сціплымі дэкарацыямі ў выглядзе гірлянд, а з дна басейну вырастала нізкая калона, увенчаная вялікім вазонам і дзвюма русалкамі, што падтрымлівалі яго чашу.

З боку ракі паркавы газон замыкала каменная балюстрада, са змешчанымі на восі палацу сходамі, што вялі проста да ракі. Прыпяць с цягам часу падмывала бераг і грозна набліжалася да бетонных сходаў, якія былі завершаны памостам для таго, каб садзіцца і сыходзіць з суднаў. Для ратавання сітуацыі нават былі наняты ўкраінцы, якія ў пачатку ХХ ст. будавалі тут спецыяльныя канструкцыі, каб затрымаць наплыў вады. Але Прыпяць заўсёды брала рэванш. Шырокая сцежка аддзяляла газон з басейнам ад змешчанага па ўсходняму баку разарыя, поўнага экзэмпляраў разнастайных гатункаў ружаў. З цягам часу новы разарый з’явіўся на тэрыторыі фальварку, каля вінакурні, бо стары стаў занадта маленькім для новых відаў кветак.

Характар саду, найбольш прыбліжанага да пейзажнага, мела частка парку, прылеглая да ракі. Яе пераразалі сцежкі і дарожкі, што беглі ў розных кірунках. Большасць алеек была абсажана грабавымі сценамі. Граб тут быў яшчэ досыць малады і ўвесь час дапаўняўся. Тут таксама сустракаліся неспадзяванкі ў выглядзе каляровай клумбы, каскаду з кветак, скальнага садка, “вогненага куста” ці проста рэдкай расліны.

У кірунку паўночна-ўсходнім ад палацу, у невялікай адлегласці ад яго, сярод густых дрэў стаяла мураваная дамашняя капліца, пабудаваная ў стылі сціплай неаготыкі. Таму як бліжэйшы касцёл быў у 35 км ад Нароўлі, у капліцы адбываліся набажэнствы для жыхароў палаца. Для гэтых мэтаў два-тры разы ў год сюды прыязжаў ксёндз. Гэтыя працэссіі заўсёды збіралі натоўпы, бо католікаў у аколіцы было нашмат больш, чым прынята было лічыць. Прыходзілі таксама праваслаўныя.

У сутарэннях былі крыпты, што прызначаліся для памерлых членаў сям’і гаспадароў. Там пахавана было толькі некалькі асоб, у тым ліку, сын апошняга ўладальніка, Даніэль Горватт, што памёр у Хельсінках вясной 1917 г. А калі ў 1911 годзе памёр Аляксандр Аскерка, то, нягледзячы на тое, што быў пахаваны ў Вільне, на капліцы з’явіліся вялікія цэментныя літары: GROBOWIEC ALEKSANDRA OSKIERKI. Капліца мела рызу, касцёльную бялізну, кадзіла, фісгармонію. У алтары вісеў абраз, маляваны Тадэвушам Раствароўскім.

Паблізу Прыпяці, на пагорку, з відам на супрацьлеглы бераг, стаяла драўляная альтанка з васьмісхільным гонтавым дахам, што абапіраўся на адзіны слуп, і з лаўкамі вакол яго.

Ролю арыентацыйнага пункту, які было відаць за некалькі кіламетраў тым, хто плыў на параходзе па рацэ, павінна была выконваць пабудаваная ў адным з высокіх месцаў над ракой трохпавярховая вежа-альтанка ў класічным стылі, зробленая з цэглы і атынкаваная. Яе ніжэйшую і найбольш масіўную частку ў выглядзе паралелепіпеда, што змяншаўся да верху, з дзвярыма пакрываў моцны рустык, увенчаны карнізам. Рамы дзвярэй і круглых вокнаў мелі сціплыя раслінныя дэкарацыі. Іначай выглядала сярэдняя частка з чатырма аркамі. Гэтую частку накрываў дах у выглядзе шырокага карнізу. Найлягчэй выглядала вышэйшая частка, вырашаная круглай васьмікалоннай карынфскай ратондай, увенчанай таксама шырокім карнізам і завершанай купалам з вазонам наверсе. З той прычыны, што альтанка не мела ні сходаў, ні ўваходу ў сярэднюю частку, яна ў асноўным выконвала дэкаратыўную функцыю.

З заходняга боку газону перад фасадам палацу сярод іншых груп дрэў хвойных ці лістоўных, падзеленага на фпростакутныя палі маладога саду, месціліся пасека, градка са спаржай, а таксама тэнісны корт. Далей, за густой пасадкай дрэў, знаходзіўся стары сад, а яшчэ далей фальварак.

Вельмі прыгожы гаспадарчы будынак (Анджэй Раствароўскі назваў яго “малым палацам”), што знаходзіўся за лядоўней служыў як кладоўка. Цікава, што сярод жыхароў палаца кладоўка называлася аптэкай. У час першай сусветнай вайны кладоўка служыла як жылое памяшканне, калі палаца крануліся ваенныя работы на Прыпяці.

Скрочана
Андрэй Горват
Нараўлянская рэзідэнцыя Горваттаў


Літаратура:
Andrzej Rostworowski, “Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe”, Warszawa, 2001
Roman Aftanazy, “Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej”, Warszawa, 1991, tom I, st. 105-116.
Antoni Kieniewicz, “Nad Prypecią dawno temu…”, Warszawa, 1989;
Antoni Urbański, “Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi”, Warszawa, 1928, st.113-115;
“Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów sławiańskich”, Т.6, Warszawa, 1885, st. 917.


Год пабудовы (перабудовы): XIX
Каардынаты:
51° 48'22.13"N, 29° 30'1.93"E

Фотагалерэі