> Мінская вобласць > Дзяржынскі раён > вёска Станькава > Сядзібна-паркавы ансамбль Чапскіх
Станькава. Сядзібна-паркавы ансамбль Чапскіх
Станькава. Сядзібна-паркавы ансамбль Чапскіх

Сядзібна-паркавы ансамбль Чапскіх | Станькава

Выбраныя здымкі

Станькава. Сядзібна-паркавы ансамбль Чапскіх

Адна з уваходных брам у палацава-паркавы комплекс Фота © Павал Каралёў | Дата: 17.04.2012

Станькава. Сядзібна-паркавы ансамбль Чапскіх

Скарбчык Фота © К. Шастоўскі | Дата: 17.04.2012

Станькава. Сядзібна-паркавы ансамбль Чапскіх

Скарбчык Фота © К. Шастоўскі | Дата: 17.04.2012

Станькаўская сядзіба вядома з канца 15 ст. Паводле Інвентара 1588 г. ўваходзіла ў склад койданаўскага і рубяжэвіцкага маёнтка князёў Дарагастайскіх. У 16 ст. перайшла да Радзівілаў. У 18 ст. уласнасць жонкі Францішка Чапскага Веранікі Радзівіл, адной з пяці дачок Міхала Казіміра Рыбанькі. З 2-й паловы 18 ст. Станькава ва ўласнасці Гутэн-Чапскіх, старажытнага рода, першыя ўзгадкі аб якім адносяцца да 930 г.

Станькаўская сядзіба фарміравалася па загаду Эмерыка Захарыя Мікалая Севярына Чапскага (нарад. ў 1828 г.). Сядзібны дом быў пабудаваны ў 1880 г. у рамантычным стылі з выкарыстаннем элементаў сярэднявечнай архітэктуры. Працяглы аднапавярховы будынак пад вальмавым дахам меў два сіметрычна размешчаных уваходы, вылучаных на галоўным фасадзе рызалітамі з кілепадобным шчытом паміж граненымі вежкамі-пілонамі. Арачныя дзвярныя і аконныя праёмы таксама былі абрамленыя кілепадобнымі парталамі. Пластыку фасада ўзбагачалі карнізы і падаконныя прямавугольныя філёнгі. Сіметрыя прасторавай кампазіцыі будынка парушалася вуглавой васьміграннай двух’яруснай вежай з крэмальерамі ў завяршэнні. Асіметрыю, што ўносіла вуглавая вежа ў агульную кампазіцыю, нівеліраваў магутны дуб, пасаджаны на спецыяльным узвышшы з процілеглага боку фасада. Цэнтральнае месца ва ўнутранай планіроўцы сядзібнага дома адводзілася параднай зале, асветленай з двух бакоў высокімі вокнамі галоўнага і дваравога фасадаў. Другі ярус вуглавой гранёнай вежы меў чатыры балконы і выкарыстоўваўся ў якасці агляднай тэрасы, адкуль адкрывалася панарама парку.

З боку дваровага фасаду сядзібнага дома быў пабудаваны павільён “Скарбніца” (ці "Скарбчык"). Двухпавярховы, квадратны ў плане павільён з вуглавымі, круглымі вежамі прызначаўся для размяшчэння багацейшай бібліятэкі, нумізматычнай калекцыі і мастацкага збору ўладальніка маёнтку Эмерыка Чапскага. Вежы павільёна завершаны парапетам крэмальер-байніц, ахопленых знізу прафіляваным карнізам і аркатурным поясам. На верхніх пляцоўках вежаў усталяваны мініяцюрныя, круглыя ў сячэнні шатровыя вежачкі. Вокны – прамавугольныя на першым паверсе і стральчатыя на другім – аздоблены прафіляванымі сандрыкамі. Уваход у будынак вылучаны прамавугольным прафіляваным парталам з легкім балконам над ім, які падтрымліваецца выгнутымі ажурнымі кранштэйнамі. Кожны з двух паверхаў павільёна меў па адной зале. “Скарбніца” была звязана з сядзібным домам падземным пераходам, што дазваляла наведвальнікам з параднай залы дому перайсці да знаёмства з багацейшай мастацкай калекцыяй павільёна-музея.

У “Скарбніцы” была сабрана нумізматычная калекцыя, якая славілася па ўсяму краю. Тут былі манеты Вялікага княства Літоўскага, Польшчы, Расеі, манеты шмат якіх суседніх краін. Сярод асабліва каштоўных і рэдкіх – дынар Баляслава Храбрага (каля 1000 г.), залаты дукат Уладзіслава Лакеткі (каля 1300 г.). Калекцыя апісана Эмерыкам Чапскім у кнізе “Удельные, великокняжеские и царские деньги Древней Руси” (Пб., 1875). Акрамя манет і медалёў (каля 11 тыс. найменняў) у музеі захоўвалася шмат старых малюнкаў, гравюр, карцін, апісаных у асобым каталогу, надрукаваным у Кракаве ў 1901 г. Сярод іх - унікальныя віды беларускіх гарадоў (гравюры Маціса Цунта і Георгія Кіліяна 16 стагоддзя), партрэты магнатаў (Радзівілаў, Сапегаў, Агінскіх, Тышкевічаў і інш.), гравюры на гістарычныя тэмы, і г. д. На 70 мастацкіх палотнах увекавечаны Тадевуш Касцюшка, на 16 – Багдан Хмяльніцкі, на 10 – Адам Міцкевіч.

У “Скарбніцы” захоўвалася і бібліятэка, якая налічвала каля 20 тысяч тамоў. Яна ўключала шмат унікальных выданняў (у тым ліку з беларускіх друкарняў), значную калекцыю рукапісаў (у тым ліку 31 на пергаменце), кнігі з аўтографамі А. Міцкевіча, Я. Тышкевіча, А. Ельскага і інш. Тут жа размяшчалася калекцыя зброі, старажытных абразоў, фарфору, тканін, розных прадметаў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. Сярод іх - слуцкія паясы, бакалы з гуты Урэчча, старажытная гданьская мэбля. Шэраг залатых, бронзавых, жалезных прадметаў выкапаны падчас даследванняў старжытных курганаў у наваколлі Станькава. Музейная калекцыя ўключала ўнікальны збор масонскіх знакаў. Геалагічныя і мінералагічныя зборы “Скарбніцы” лічыліся па тым часе самымі каштоўнымі ў Еўропе.

Акрамя “Скарбніцы” з сядзібных пабудоў захаваўся жылы дом, альтанка, уязная брама, кухонны флігель, амбар, кароўнік. Уязная брама (з усходняга боку парка) пабудавана з цэглы ў 1880-90 гг. Гэта трохпралётная стральчатая аркада з павышанай цэнтральная часткай, якая завяршаецца ступеньчатым шчытом. Апоры аркады ўмацаваны гатычнымі контрфорсамі. Да брамы далучаны дом-вартоўня, аб’яднаны з аркадай-праездам у адзіную архітэктурную кампазіцыю. Вартоўня – невялікі будынак пад двухсхільным дахам, аздоблены арачнымі нішамі.



Кароўнік пабудаваны ва ўтылітарным стылі, – бутавая кладка сцен, арачныя дзвярныя і аконныя праёмы абкладзены цэглай, палогі двухсхільны дах. Перакрыццё ўнутранай прасторы вырашана сістэмай клінчатых скляпенняў. Аднапавярховы амбар пад вальмавым дахам пабудаваны ў 1897 г. з бутавага мясцовага каменю, часанага з вонкавага боку; вузкія вокны і ўваходны арачны праём абкладзеныя цэглай.



Жылы дом для абслугі пабудаваны ў другой палове 19 ст. з элементамі готыкі і ампіра. Крылы Г-падобнага ў плане будынка маюць розную паверхавасць: асноўная працяглая частка аднапавярховая, кароткая – двухпавярховая. Уваходы ў абедзве часткі дома вырашаны стральчатымі праёмамі. Такую ж форму маюць вокны першага паверха двухпавярховага корпуса, сцены якога ўпрыгожаны міжпавярховым карнізам і вуглавым рустам.



З сядзібным домам падземным пераходам быў звязаны кухонны флігель – прамавугольны будынак пад двухсхільным дахам. Цокальная частка і вуглы флігеля ўпрыгожаны рустам, сцены апаясаны антаблементам.

Парк пейзажнага тыпу – помнік садова-паркавага мастацтва сярэдзіны 19 ст. У ім былі аранжэрэі, цяпліцы, пітомнікі. Штогод з яго ішло на продаж каля 4 тыс. саджанцаў фруктовых дрэў. Парк займае плошчу каля 15 га. – без возера і фруктовага саду. Возера парка зроблена штучна – шляхам запруды невялікай рэчкі Рапусы, што цячэ па паўднёвым ускрайку сядзібнай тэрыторыі. З трох бакоў парк быў абнесены мураванай сцяной (захавалася фрагментарна). Асноўны паркавы масіў быў размешчаны перад сядзібным домам на палогім схіле да возера. З тэрасы вежы адкрываўся трохпланавы ландшафтны від на вялікі газон з фантанам (не захаваўся), два астраўкі пасярод возера і Мікалаеўскую царкву на яго процілеглым беразе. Два апошніх планы фарміраваліся вакол архітэктурных збудаванняў – ззяючай белізной альтанкі-ратонды і кампазіцыйна эфектнай Мікалаеўскай царквы, зарэентаванай галоўным фасадам на сядзібны дом.

Альтанка, размешчаная на беразе возера, мае ратандальна-калонную форму. Яна прызначалася для адасобленага адпачынку і аглядання заазернага ландшафту. Флангі газона, астраўкі вадаёму, царква былі маляўніча аформлены пасадкамі таполі, піхты, туі, каштану і клёну. Уздоўж вадаёму быў пракладзены прагулачны маршрут. Ён пралягаў сярод берагавых пасадак піхты сібірскай, сасны веймутавай, белых таполяў, дубоў, арэха чорнага. Перад неагатычным жылым домам быў зроблены зялёны газон са старымі пасадкамі дуба. Дэндралагічны склад парка ўключаў звыш 500 відаў дрэў і кустоў. У цяперашні час з-за маладых пасадак і берагавых неарганізаваных зараснікаў парк страціў першапачатковую візуальна-эстэтычную вартасць.

Крыніца:
А.И. Валаханович, А.Н. Кулагин
Держинщина
Минск, Наука и техника, 1986
Пераклад: Надзея Грода

Год пабудовы (перабудовы): > 1850
Каардынаты:
53° 38'6.35"N, 27° 13'11.44"E

Фотагалерэі