> Мінская вобласць > Слуцкі раён > горад Слуцк > Манастыр Святой Тройцы (Трайчанскі)
Слуцк. Манастыр Святой Тройцы (Трайчанскі)
Слуцк. Манастыр Святой Тройцы (Трайчанскі)

Манастыр Святой Тройцы (Трайчанскі) | Слуцк

Не існуе
Год пабудовы (перабудовы): XII?
Страчаны: 1930-50-x

Фотагалерэі

Выбраныя здымкі

Слуцк. Манастыр Святой Тройцы (Трайчанскі)

Царква Св. Тройцы і манастырскі будынак. Малюнак Н. Орды |

Слуцк. Манастыр Святой Тройцы (Трайчанскі)

Трайчанскі манастыр на паштоўцы пач. ХХ ст. |

Слуцк. Манастыр Святой Тройцы (Трайчанскі)

Царква і манастыр на здымку пач. ХХ ст. |

Калi заснаваны манастыр - дакладна не вядома. Верагодна, што гэта адзiн са старэйшых манастыроў на тэрыторыi Беларусi. Ёсць звесткi, што падчас вайны з палякамi, у 1205 годзе, быў абрабаваны захопнiкамi разам з iншымi святынямi i Слуцкi Троiцкi манастыр. Меркаваннi, што ён мог iснаваць ужо ў ХII або нават у ХI стагоддзях, на дакументальныя крынiцы пакуль не абапiраюцца. У сучаснай гiстарычнай лiтаратуры першае ўпамiнанне аб iм прыводзiцца пад 1445 годам. Знаходзiўся непадалёку ад горада, нiжэй па цячэнню ракi Случ, на правым яе беразе. Вакол пачалi сялiцца людзi, утварылася прадмесце - Трайчаны. Адрэзак дарогi да горада назваўся вулiцай Трайчанскай.

Манастыр становiцца адным з галоўных цэнтраў духоўнага i культурнага жыцця рэгiёна. Яму падпарадкоўваюцца пазней узводзiмыя i больш дробныя манастыры. З 1659 года архiмандрыты Слуцкага Троiцкага манастыра становяцца намеснiкамi Кiеўскага праваслаyнага мiтрапалiта на значнай тэрыторыi Вялiкага Княства Лiтоўскага. З 1793 па 1840 гг. пры манастыры дзейнiчае Мiнская праваслаўная духоўная семiнарыя. Апекунамi (патронамi) абiцелi да канца ХVIII ст. былi князi слуцкiя. Галоўнай асаблівасцю шматвяковай гісторыі прыстанку з'яўляецца той факт, што ўвесь час свайго існавання манастыр заставаўся праваслаўным, і знаходзіўся пад апёкай і аховай спачатку князёў слуцкіх Алелькавічаў, а потым Радзівілаў.

Манастырскi комплекс, будаваны з дрэва, неаднойчы мяняў свой выгляд. Як гаворыць апiсанне, зробленае y 1678 годзе, яго тэрыторыю баранiла драўляная агароджа: - высокi замёт. Галоўны ўваход быў з боку вулiцы Трайчанскай праз драўляную браму з двума ўваходнымi праёмамi, якiя пры неабходнасцi маглi зачыняцца. Брама была з двума драўлянымi вежамi па баках, памiж iмi мясцiлася надбрамная царква Св. Мiкiты. Непадалёку ад увахода стаяла Благавешчанская царква - прыгожай архiтэктуры, пафарбаваная. Далей узвышалася званiца з двума малымi, сярэднiм i вялiкiм званамi. Самы большы звон, адлiты, верагодна, яшчэ ў часы князёў Алелькавiчаў, скiнуты y гады разбурэнняў сярэдзiны ХVII ст., ляжаў разбiтым на зямлi. Лявей ад уваходу можна было бачыць мураваны скарбец са склепам, пяць драўляных келляў (адна трапезная), дом для гасцей. Побач стаяў дом архiмандрыта - драўляны, па перыметру абкружаны верандай, з мезанiнам, куды вяла вiнтавая лесвiца. У глыбiнi тэрыторыi былi хлявы (адзiн - "па пруску"), стайнi, бровар, лазнi, жылыя дамы. За iмi да ракi цягнулiся сады, кветнiкi, агароды, меўся ставок. На манастырскiм двары быy компас на слупу i калодзеж з узведзеным над iм дахам, якi закрываўся накрыўкай.

Галоўнай святыняй быў Троiцкi сабор. У гістарычнай літаратуры прынята лічыць, што галоўны храм манастыра пабудавана ў 1505, але дакументальнага пацвярджэння гэтаму не выяўлена. Пабудаваны ён па фундацыi слуцкай княгiнi Настассi Алелькi. Але хутчэй за ўсё, гэта толькi дата закладкi. Узводзiyся ён у памяць аб удалай абароне горада i перамогi над перакопскiмi татарамi. Дакладна вядома, што ў 1654 царква была мураваная, узвышалася ў цэнтры манастырскага двара, усе астатнія пабудовы былі драўляныя. Пазней храм неаднойчы гарэў i рабаваўся маскоўцамі і казакамі, асаблiва y 1655 i 1660 гг., калi ён быў зруйнаваны да шчэнту. Аднак гэта, як пiша даследчык А. Снiтка, здаецца не трэба разумець лiтаральна. Тагачасны ўладальнік Слуцка князь Багуслаў Радзівіл у 1667 даў архімандрыту Феадасію Васілевічу на адбудову "спустошанага і зруйнаванага непрыяцелем" манастыра неабходную драўніну "з мясцовых пушчаў", а жыхары Слуцка (пераважна купцы і шляхта) у 1668-69 рабілі ўзносы на мураванне царквы. Ужо апiсанне 1678 года гаворыць аб тым, што храм амаль адноўлены, бо вялася толькi рэстаўрацыя алтара. Падзеi канца ХVII - пачатку ХVIII стст. перапыняюць канчатковае завяршэнне храма i, верагодна, прыносяць новыя разбурэннi. У 1720 годзе па просьбе слуцкага духавенства ад гаспадара Случчыны палацiна Рэйнскага атрыманы новы дазвол на аднаўленне сабора. У 1732 годзе атрыманы прывiлей з дазволам на аднаўленне i збор для гэтай справы ахвераванняў ад караля Аyгуста II. У маi 1732 года да работы, па дамоўленасцi з манастыром, прыступае арцель муляраў. У 1785-88 царква адбудавана па праекце і пад кіраўніцтвам "Шаі Вольфавіча Турава, мешчаніна слуцкага" па заказу тагачаснага слуцкага архімандрыта Віктара Садкоўскага. Некаторыя другарадныя работы вялiся да 1795 года, а iканастас закончаны y 1804 годзе.

У 1773 г. епіскап (у той час адзінай на Беларусі праваслаўнай Магілёўскай дыяцэзіі) свяціцель Георгі (Каніскі) пісаў у Святы Сінод наступнае: "Сей монастырь вотчины имеет и угодия не худыя, и если б довелось за рубежом в Польше быть особливому православному епископу для всех тамо остающихся церквей и монастырей, то сей Слуцкий монастырь, в разсуждении протчих, как центральный, для жития такому епископу был бы найспособнейший".

Аб першапачатковым выглядзе храма можна толькi меркаваць. У другой палове ХVIII ст. ён меў у плане форму крыжа, адну алтарную апсiду, бабiнец фланкiравалi дзве чацвярыковыя трохярусныя вежы. На левай меўся гадзiннiк з курантамi, правая была званiцай. Масiўны чацвярык, узведзены над сяродкрыжжам, пакрываў трохярусны купал з бельведэрам i лiхтаром. Да бабiнца далучаўся невысокi выцягнуты ў даyжыню накрыты двухсхiльным дахам прытвор з прыступкамi. Сцены, прарэзаныя вузкiмi арачнымi аконнымi праёмамi, i вуглы будынка дэкарыравалiся пiлястрамi. Акрамя галоўнага ўвахода, мелiся яшчэ два бакавыя. Характэрным для выгляду храма было спалучэнне даволi масiўных i выразных асноўных частак аб'ёмаy, узыходзячых, верагодна да ХVI-ХVII стст., з барочнымi завяршэннямi вежаў i купала, крывалiнейнымi франтонамi галоўнага i бакавых фасадаў, а таксама элементамi дэкаратыўнай аздобы: - пiнаклямi па вуглях купальнага барабана i iншымi. Сцены былi светла-аранжавага колеру, дах - блакiтнага, а вярхi купала i вежаy - пазалочанымi. Правы прыдзел сабора прысвячаўся Св.пакутнiцы Варвары, левы - Аляксандру Неўскаму. Сямiярусны iканастас, у адпаведнсцi з колькасцю прастолаў, складаyся з трох частак. Ён меў цёмна-зялёную афарбоўку, а разныя арнаменты i дэталi былi пазалочаныя. Царскiя вароты галоўнага i бакавых прастолаў былi разнымi, абразы - пiсаны y "венецыянскай манеры".

Пакуль мураваны сабор не быy адноўлены, набажэнствы ў iм не вялiся. Верагодна, у гэты перыяд з'яyляецца аднайменная драўляная царква. У 1800 яна была "ещё тверда ... однопрестольная, с иконостасом древней работы, имеющая на образах местных серебряные шаты".

Стаяла яшчэ i старая драўляная двухярусная званiца, на якой у пачатку ХIХ ст. ужо вiсела восем званоў. Большы з iх, адлiты мясцовымi майстрамi y 1799 годзе, меў 207 пудоў i 10 фунтаў вагi.

У канцы XVIII ст. манастыр валодаў некалькімі сёламі і землямі (Трайчаны, Ямінск, Пухавічы, Шыпіловічы, Рэдзькавічы, Сіняюж).

У некаторых дакументах ХIХ ст. толькi згадваецца аб раней iснаваўшых двух драўляных манастырскiх царквах. Благавешчанскай не стала, верагодна, раней. У 1800 годзе яе ўжо тут не было, а мелася ў той час царква Увядзення y храм Св. Багародзiцы. Размяшчалася яна на другой палове новага архiмандрытавага дома. Гэты драўляны будынак быў на каменным падмурку, складаўся з дзесяцi пакояy. Меў прыбудовы - памяшканнi для жылля людзей, поварню, леднiк. У старых настаяцельскiх келлях, у якiх налiчвалася дзесяць пакояў, была трапезная i памяшканнi для паслушнiкаў. Побач - шэсць пад адным дахам - стаялi манаскiя келлi. Далей тэрыторыю займалi гаспадарчыя пабудовы: тры драўляныя двухпавярховыя амбары, мураваны склеп, калодзеж з "пакрышкай", распiсанай фарбамi, стайнi, хлявы для сена i драбiнаў, хата для конюха.

На працягу ХIХ ст. большчасць старых драўляных пабудоy знiкае. У 1865-67 гг. у стылi позняга класiцызму ўзводзiцца мураваны корпус, дзе размяшчаюцца пакоi архiмандрыта, адмiнiстрацыя, манаскiя келлi, цёплая царква Благавешчання Св. Дзевы. Будынак быў "Г"-падобны ў плане, двухпавярховы, пакрыты вальмавым дахам. Галоўным фасадам быў звернуты да ракi, а меншым, бакавым крылом, - да Сабора. Звонку iх сцены пасярэдзiне завяршалi трохступенчатыя атыкi, па yсяму перыметру праходзiў мiжпавярховы паясок. Сярэдзiны фасадаў вылучалiся таксама пiлястрамi, а вокны памiж iмi былi аздоблены прамымi - на першым паверсе, i паўкруглымi - на другiм паверсе - сандрыкамi. Пасярэдзiне бакавога крыла меўся ўваход, ад якога да сабора вяла дарога, абсаджаная бэзам. Драўляная агароджа замяняецца мураванай. Некаторыя крынiцы прыводзяць дату яе з'яўлення 1659 год. Аднак гэта выклiкае сумненнi, бо на сярэдзiну ХVII ст. прыходзяцца значныя разбурэннi манастыра, а апiсанне 1678 года яшчэ гаворыць аб драўляным замёце. Мураваная сцяна, верагодна, з'яўляецца ў ХVIII ст. Галоўны ўваход застаецца з вулiцы Трайчанскай цераз "Святыя вароты", якiя ўяўлялi сабою невялiкую, але моцна збудаваную браму. На ёй у 1870 годзе ўзводзiцца мураваная царква Св.Iаана Багаслова. Тут часам адбывалiся набажэнствы - яна была дамавой царквой навучэнцаў духоўнага вучылiшча, а на Тройцу была адкрыта для ўсiх наведвальнiкаў. Ад брамы ўглыб вяла дарога, на баку якой, прыкладна пасярэдзiне, стаяў драўляны будынак манастырскай прыходскай школы. На левым баку, пры дарозе, побач з брамай, у пачатку ХХ ст. будуецца каплiца, у якой на працягу цёплай пары года знаходзiлiся мошчы Св. Гаyрыiла. Цэнтрам ансамбля заставаўся Троiцкi сабор. Стаяў ён у канцы плошчы, абсаджанай векавымi лiпамi. Правей, у адну з iм лiнiю, узвышаўся мураваны адмiнiстрацыйны будынак, далей iшлi драўляныя гаспадарчыя пабудовы. Блiжэй да ракi, за храмам, знаходзiлiся могiлкi.

У 1870 г. манастыр пераведзены ў Мінск пад новым назовам (Свята-Духавскі), на яе месцы пасялілася брація трэцякласнага Грозаўскага Іаана-Багаслоўскага манастыра.

У храме зберагаліся старажытныя каштоўнасці: цудатворны абраз Маці Божай візантыйскага пісьма, абраз Казанскай Маці Божай, таксама візантыйскага пісьма, Евангелле 1582, пісанае слуцкім князем Юрыем Юр'евічам Алелькавічам, старажытныя партрэты слуцкіх князеў Алелькавічаў - заснавальніка роду Аляксандра і трох яго сыноў - Юрыя, Сямена і Аляксандра, вырабы з серабра і інш. У левым прыдзелу саборнага Свята-Траецкага храма ў XIX ст. перахоўваліся мошчы Гаўрыіла Беластоцкага (1684-1690), перавезеныя сюды з згарэлай у Зверках Заблудаўскай прыхадской царквы (зараз мошчы знаходзяцца ў кафедральным Свята-Мікалаеўскім саборы Беластока). Гэтая святыня вельмі ўшанаваная праваслаўнымі, таму што, паводле народнаму паданню, святы Гаўрыіл з'яўляецца абаронцам хворых і няшчасных дзяцей. Дзень яго памяці - 20 красавіка (3 траўня). У сцяне правага прыдзела ў свінцовай раке было пахаванае цела апошняй слуцкай князёўны Соф'і Юр'еўны Алелька, якая сканала 19 сакавіка 1612 г.

У рэвалюцыю 1917 г. манастыр падвергнуўся рабаванню, а архімандрыт Апанас (Вячорка) быў высланы. У траўні 1926 г. манахі падтрымалі архібіскупа-абнаўленца Данііла Грамавенка, які 5 верасня прыбыў у Слуцк. А 21 лютага 1930 г. улады зачынілі манастыр.

Найбольш каштоўныя рэчы з яго забiраюцца ў музеi, астатняе рабуецца. Канчатковае разбурэнне манастырскага комплексу завяршылася ў 1950-я гады. Цяпер на яго тэрыторыi размяшчаецца ваенны гарадок. У 1994 годзе паломнiкамi з Мiнска i слуцкiмi вернiкамi тут устаноўлены памятны крыж.

Крыніца:
I.Цiткоускi
Помнікі архітэктуры Слуцка
Слуцк, 1997
Наталля Пятровіч
Энцыклапедыя гісторыі Беларусі
Мінск, Беларуская Энцыклапедыя, 2002