> Віцебская вобласць > Аршанскі раён > вёска Дзятлава > Рагвалодаў камень
Дзятлава. Рагвалодаў камень
Дзятлава.  Рагвалодаў камень

Рагвалодаў камень | Дзятлава

Рагвалодаў камень

Каля вёскі Дзятлава Аршанскага раёна ляжаў раней буйны пляскаты валун з вялікім крыжам і надпісам: «В лето 6679 мая в 7 день доспен крест сий. Господи, помози рабу своему Василию в крещении именем Рогволоду сыну Борисову». Калі расшыфраваць «в лето 6679», атрымаецца 1171 год. Па форме валун нагадваў паралелепіпед з крыху скошанымі закругленымі вугламі. Даўжыня блока дасягала 3 м, а шырыня 2,4 м. На яго грані, звернутай уверх, да неба, быў высечаны шасціканцовы крыж на падстаўцы з дзвюма прыступкамі. Вышыня яго складала 1,8 м. Надпіс двума колцамі апяразваў крыж. Велічыня літар дасягала 15 см. Словы «сыну Борисову» не ўваходзілі ў літарны круг, а займалі месца ў цэнтры каля крыжа.

Рагвалодаў камень у Галошаўцы

Рагвалодаў камень у Барысаглебскай царкве каля вёскі ДзятлаваФота: 1896

Рагвалод-Васіль Барысавіч, па загадзе якога і «доспен крест сий», не быў асабліва ўдачлівы. Адразу пасля смерці бацькі ён не змог як законны спадкаемца сесці на княжанне. Па загадзе Кіева яго ў росквіце сіл разам з іншымі полацкімі князямі выслалі ў далёкую Бізантыю. Адтуль ён вярнуўся толькі ў 1140 годзе, калі палітычная сітуацыя змянілася. Пазней, у 1146 годзе, Рагвалод быў пакліканы полацкім вечам на княжанке. Ці то паўплывала доўгае жыццё за мяжой, ці то незадаволенасць вынікамі яго кіравання прывялі да таго, што ў 1151 годзе князя выслалі ў Менск, а на яго месца запрасілі іншага. У 1158 годзе Рагвалод зноў вярнуўся ў Полацк і пачаў працяглую і беспаспяховую барацьбу з менскімі князямі. У 1162 годзе яго войска было разбіта пад Менскам. У сваю вотчыну ён болей не вярнуўся, а хаваўся ў Друцку. З таго часу імя князя знікла са старонак летапісаў. Толькі камень каля старой дарогі з Друцка ў Оршу сведчыў, што ў 1171 годзе ён яшчэ быў жывы і імкнуўся нешта распачаць. 

Упершыню валун знайшлі ў 1792 годзе. Адкрыццё гэта было апублікавана ў «Академических Ведомостях», а гісторык Т. Мальгін, які здаўна займаўся радаслоўнымі рускіх князёў, уключыў яго ў трэцяе выданне сваёй кнігі «Зеркало российских государей...». Потым пра камень надоўга забыліся. У 1807 годзе над валуном паставілі Барысаглебскую царкву. Праз некалькі гадоў, у часе напалеонаўскага нашэсця, яе спалілі французы. Пазней, у 1830 годзе, камень атуліла новая царква.

Галошаўка - Царква Святых Барыса й Глеба

Барысаглебская царква ў Дзятлаве на здымку канца ХІХ ст. Фота з Інстытута гісторыі матэрыяльнай культуры РАН, апублікавана ў кнізе І.М.Слюньковай "Храмы и монастыри Беларуси XIX века в составе Российской империи"Фота: 1896

У 1818 г., праз чвэрць стагоддзя пасля адкрыцця, у «Северной Почте» з'явілася цікавае паведамленне аб тым, што гаспадар маёнтка Гомель дзяржаўны канцлер граф М.П. Румянцаў 2 мая 1818 года раптам наведаў Оршу, дзе цэлы дзень распытваў пра нейкі камень са старажытнымі надпісамі. Усе «адазваліся няведаннем... але граф у пошуках не слабеў» і нарэшце пазнаёміўся з адукаваным патэрам мясцовай езуіцкай калегіі Дэзідэрыем Рышардотам, які і абяцаў праведаць. Паведамленне канчалася тым, што ў хуткім часе патэр «адшукаў надмагілле», паслаў М.П. Румянцаву копію надпісу на камені: «В лето 6679 [1171] месяца мая в 7 день успе. Господи помози рабу своему Василию именем Рохволоду, сыну Борисову...». Патэр пісаў, што надмагільны помнік «пастаўлены пасярод капліцы за 24 вярсты ў напрамку Талачына, ...падтрымліваецца на чатырох слупах і шмат хто з старых памятаюць, што пад каменем быў праход і што дзеці, гуляючы, пад яго бегалі...». Такім чынам легенда пра тое, што Рагвалодаў камень — спрадвечны дальмен, бярэ пачатак, паводле звестак Рышардота, з 1818 года (пазней яе паўтаралі многія). Як бы там ні было, але артыкул у «Северной Почте» стаў шырока вядомым, да каменя пачалі ездзіць многія, хто цікавіўся старажытнасцямі. З гэтага моманту, трэба сказаць, пачалося сапраўды навуковае даследаванне беларускіх камянёў з надпісам. 

Галошаўка -  Рагвалодаў камень

Рагвалодаў камень у Барысаглебскай царквеФота: 1896

У тым жа 1818 г. Румянцаў атрымаў ад генерала расейскай арміі Я.Ф. Канкрына ліст і малюнак таго самага каменя. У пісьме паведамлялася, што артыкул у «Северной Почте» падахвоціў мясцовых аматараў агледзець старажытны помнік і «пры гэтым адкрылася істотная розніца супраць тлумачэння патэра Рышардота...». Да пісьма дадавалася дэталёвае апісанне каменя пад загалоўкам «О Рогволодовом камне». Аўтар пачынаў з апісання мясцовасці, дзе ляжыць камень, і высвятляў, што «нічога цікавага яна не мае», толькі за паўвярсты прыкметны два курганы, па якіх ужо прайшла саха. Апісанне рэліквіі ён пачынаў з апытання насельніцтва: «Яшчэ да пабудовы капліцы (над каменем. — Л.А.) і з самых старажытных часоў, як сцвярджаюць жыхары, штогод у дзень Барыса і Глеба адпраўляўся малебен на гэтым камені... У час генерала Зорыча (фаварыта Екацярыны II, якая падаравала яму Шклоў. — Л.А.) шклоўскія кадзеты абкапалі камень гэты і знайшлі яго ляжачым глыбока ў зямлі...». Паданне аб слупах, на якіх стаяў камень, паводле сцвярджэння Д. Рышардота, Я.Ф. Канкрын лічыў казкай. На заканчэнне пісьма было ўказана, што «чарцёж каменю» зроблены «былым каморнікам Дзембіньскім». 

Рагвалодаў камень, малюнак ХІХ ст.

Рагвалодаў камень, малюнак ХІХ ст.

Надпіс разглядаўся Я.Ф. Канкрынам з асаблівай стараннасцю. Быццам сучасны лінгвіст-палеограф, ён быў вельмі ўважлівы да ўсіх асаблівасцей напісання, да памеру літар і г. д. «Сам жа надпіс, — адзначыў ён, — наступны: «В лето 6679 месяца мая в 7 день доспен (а не «успе», як несправядліва сказана ў апісанні патэра Рышардота) храм (или крест) сей. Господи, помози рабу своему... Борису». Энергічна пратэставаў Я.Ф. Канкрын супраць таго, каб гэты камень лічыць надмагільным помнікам: «Слова доспен, якое лепш і часцей за іншыя захавалася і нават прыгажэй за іншыя выразалася, паказвае ўжо, што тут няма гаворкі аб смерці і надмагіллі». Калі гэта не надмагільны помнік (аўтар не памыляўся: у старажытнай Русі надмагільных помнікаў не ставілі), то якое ж яго прызначэнне? Тут аўтар падыходзіў, як ён гаварыў, да «здагадкі»: «Сам камень у процілегласць усім гранітам, якія тут часта сустракаюцца і якім не шкодзіць агонь, па якасцях і памерах сваіх быў заўважаны яшчэ ў час паганства і на яго абярнуліся нейкія павер'і, магчыма, што тут быў свяшчэнны гай і нават ахвяраванне на камені... і Рагвалод для ўжывання гэтай рэшты старажытнага народнага павер'я ці пабудаваў царкву, ці загадаў толькі зрабіць на ім выяву знакаў хрысціянскіх. Не падлягае, аднак, сумненню... што гэта не грабніца Рагвалода ці помнік, што ён тут забіты, бо пад гэтым каменем і не мог ніхто быць пахаваны, а аб забойстве не гаворыцца: значыцца, толькі датычыцца свецкай гісторыі і з'яўляецца адным са старажытнейшых помнікаў «усталявання хрысціянства ў гэтым краі». 

«Якім жа Рагвалодам высечаны надпіс?» — задаваў Я.Ф. Канкрын пытанне. Спасылаючыся на толькі што выдадзеную кнігу М.М. Карамзіна «История государства Российского», ён рабіў справядлівы вывад, што камень быў выкарыстаны для надпісу Рагвалодам-Васілём (паводле М. М. Карамзіна, унукам Усяслава Полацкага). Ен таксама правільна вызначыў яго сынам князя Рагвалода-Барыса Усяславіча. Сын яго ў летапісу пад 1181 г. быў названы князем друцкім. «З гэтага можна заключыць, што камень ляжыць ва ўладанні друцкім, і што князь Рагвалод-Васіль Барысавіч ёсць той, аб кім гаворыць надпіс на камені». 

Да гэтага тэкста нястомны Я.Ф. Канкрын далучыў яшчэ і «Дадатак», дзе дапаўняў сказанае звесткамі М. Стрыйкоўскага. З кнігі гэтага польскага гісторыка XVI стагоддзя ён даведаўся аб існаванні іншых камянёў са старажытнымі надпісамі на Беларусі і захапіўся іх пошукамі. Хутка канцлер Румянцаў ужо чытаў новае пасланне, датаванае 24 кастрычніка 1818 г. У пісьме Я.Ф. Канкрын апісваў чатыры камяня з надпісамі, адкрытымі ўздоўж цячэння Зах. Дзвіны (вядомыя цяпер як Барысавы камяні). Першы за тры вярсты ад г. Дзісны «супраць вёсак з правага боку Накоўнікаў, а з левага Бярозавай, ...на паверхні выява крыжа з надпісам: Госпадзі, памажы рабу свайму Барысу... На жаль, — дадае Я.Ф. Канкрын, — верхняя палова крыжа адсутнічае з тае прычыны, што надзірацель воднай камунікацыі падпаручнік Дэбаналь разарваў яго порахам. Зрэшты, надпіс застаўся, здаецца, непашкоджаным». «Другі камень далей ад першага на адлегласці 3 вярсты, насупраць в. Балоткі, ...яшчэ пакрыты вадой на паўаршына, ...таксама з выявай крыжа і надпісам, ...з надыходам мелкай вады абяцаюць мне далейшыя звесткі... Ад гэтага каменя на недалёкай адлегласці ляжыць трэці камень... Раўнамерна на другім месцы ў рэчцы Дзісенцы паміж двух астраўкоў ляжыць на такой жа адлегласці ад г. Дзісны чацвёрты. Але абодва яны без надпісаў, з аднымі толькі невялікімі крыжамі і пакрытыя вадою...». Я.Ф. Канкрын быў першым, хто ўсур'ёз клапаціўся аб тым, каб унікальныя беларускія камяні з гістарычнымі надпісамі не знішчаліся, ён першы глядзеў на іх як на сур'ёзную гістарычную крыніцу аб мінулым. Пасля яго, старжытныя беларускія камені з надпісамі пачалі вывучаць, старанна апісваць і рабіць замалёўкі, а пазней фатаграфаваць іншыя даследчыкі. Але, нягледзячы на вялікую ўвагу да камянёў і іх відавочную гістарычную каштоўнасць, некалькі валуноў з надпісамі было знішчана яшчэ ў 19 ст. 

Рагвалодаў камень загубіла бальшавіцкае невуцтва і бескультур'е: у 1936 г. Рагвалодаў камень узарвалі на друз. Так загінуў адзін з самых каштоўных помнікаў гісторыі старажытнай Беларусі. Камень Рагвалода звычайна далучаюць да Барысавых. Пэўная логіка ў гэтым ёсць. Рагвалод быў сынам Барыса, жыў у тую эпоху, формулу «помози» выбраў тую ж, нават назваў і змясціў на самым відным месцы, каля крыжа, імя Барыса. Але ўсё ж, відаць, правільней лічыць валун самастойным помнікам, не з гэтага цыкла: прасіў дапамогі не Барыс, а іншы князь — Рагвалод.

Крыніца (скарочана):
Э.А. Ляўкоў
Л.В. Аляксееў (пасляслўе)
Маўклівыя сведкі мінуўшчыны
Мінск, "Навука і тэхніка", 1992

Не існуе
Год пабудовы (перабудовы): 1171
Страчаны: 1936
Каардынаты:
54° 27'40.85"N, 30° 6'47.39"E

Фотагалерэі