> Брэсцкая вобласць > Брэсцкі раён > урочышча Нэйдорф (Масціца) > Галандскія сыры
Нэйдорф (Масціца). Галандскія сыры
Нэйдорф (Масціца).  Галандскія сыры

Галандскія сыры | Нэйдорф (Масціца)

Не існуе

Stary olęnder: даваенны дэлікатэс адроджаны за Бугам

Выпадкова набыў у Даугаўпілсе сыр Stary olęnder, родам з Польскага Падляшша. Спакусіўся апісаннем: «Сыр шляхетны, цвёрды, доўга даспявае, з характэрным водарам і смакам, з адчувальным крышталікамі, якія ўтвараюцца пад час сама меней 8-месячнага тэрміну даспявання». Але вельмі прывабілі і мастацкае афармленне і гісторыя стварэння гатунку. Назва ўзятая не са столі - сыравар, які стварыў гэты гатунак, Збігнеў Журэк, - прамы нашчадак тых перасяленцаў з Галандыі, якія здаўна варылі сыры тыпу эдамер у старых галандскіх калоніях Нойдарфе і Нойбраве, у сучасным Брэсцкім раёне, каля Дамачава. І гэта менавіта ягоныя продкі выяўленыя на этыкетцы “Старога галендра”. Па-польску іх называлі olędry, па-беларуску – галендры. Гэтыя калоніі былі заснаваныя яшчэ ў сярэдзіне 16 стагоддзя і праіснавалі больш за 400 гадоў, да ІІ Сусветнай вайны (паводле іншай версіі - ў 18 ст.)

Гаспадарка тутэйшых жыхароў, лютэранаў паводле веравызнання, якія размаўлялі больш па-нямецку, чым па-галандску, але добра валодалі таксама польскай і беларускай мовамі, квітнела. Найбольш славутыя «галендры» былі сваёй малочнай гаспадаркай, якую стала ўдасканальвалі паводле ўзораў, прынятых на радзіме. Па вайне ад квітнеючых Нойдарфа і Нойбрава нічога не засталося. Як і ад тых сыроў, што некалі там вырабляліся. Але, дзякуй Богу, знайшоўся ў панскай Польшчы чалавек, які адрадзіў былую славу сваіх продкаў. І цяпер мы ізноў можам пакаштаваць іхні сыр – смачны! Дарэчы, не адзін хутар пад назвай Галяндэрня застаўся ў межах сучаснай РБ, у адным былым Навагрудскім ваяводстве іх некалькі - як успамін пра тое, што там некалі вялася малочная гаспадарка на галандскі спосаб, як правіла, увянчаная сыраварствам – самым тэхналагічна складаным працэсам. Галадскія малачары, якія працавалі па кантрактах у буйных маёнтках, унеслі значны ўклад у нашу колішнюю тэхналагічную культуру, але, на вялікі жаль, мы страцілі тую пераемнасць.

На жаль, нашы вытворцы малочных прадуктаў нiяк не звяртаюцца да багатай i цiкавай гiсторыi малачарства ў нашай краiне. Гутарка не так нават пра беларускую мову, колькi менавiта пра iдэнтычнаць прадуктаў. Дзе яны вырабленыя, да якiх тэхналагiчных i вобразных традыцый апелююць, якiя цiкавыя бiяграфii тэхнолагаў i прадпрымальнiкаў за iмi хаваюцца? Да самага канца 19 ст. малачарства ў Беларуі надзвычай адсталым. Надоі былі такія мізэрныя, што яшчэ ў канцы ХІХ стагоддзя мясцовых кароў называлі «апаратам для ператварэння сена ў гной». З малака атрымлівалі смятану, тварог, а масла елі хіба што ў Масленіцу.

Аднак нечакана грымнуў сусветны аграрны крызіс 1880-х, і мужык з панам, спыніўшы на хвіліну сваю векавечную спрэчку, са здзіўленнем адкрылі, што традыцыйнае земляробства ў Беларусі не акупляецца. Ня тыя землі, ня той клімат, каб рабіць стаўку на збожжа. Спатрэбілася гадоў з дваццаць, цэлае пакаленне, каб пакутліва намацаць новае месца ў міжнародным падзеле працы. Але выйсце знайшлі. Весела тады зараўлі ў хлявах і аборах Рагулі ды Красуні, ды аптымістычна зацурчалі-задзынькалі па даёнках струменьчыкі сырадою. Вось толькi некалькi цiкавых прыкладау з нашай малочнай гісторыі, якя чакаюць вяртання ў камерцыйную эксплуатацыю:
- сыр «Лiтоўскi», мясцовы аналаг галандскага сыру «Эдамер», распрацаваны ў гаспадарцы Эмiлii i Марыi Брахоцкiх пад Гарадзеяй, пад кіраўніцтвам галандскіх сыравараў, у канцы 1850-х, быў першым масавым гатункам ферментаванага сыру ў Беларусi i Лiтве, i да пачатку II сусветнай вайны цi не самым распаўсюджаным. З iм звязаны цэлы пласт гiсторыi не толькi тэхналогii, але i нацыянальнай культуры. Дагэтуль ён так i не адноўлены;
- да І сусветнай масла з Дзісенскага павету (сённяшнія Мёрскі, Шаркаўшчынскі, Глыбоцкі, Пастаўскі раёны) займала адно з першых месцаў у рэйтынгу англійскага рынку і каштавала на 2—4 шылінгі за фунт даражэй, чым іншыя гатункі масла з Расейскай імпэрыі. Пасля рэвалюцыі і Рыжскага міру 1921 г. рэпутацыя прадукту згубленая, і нават страчаная сама памяць пра яго;
- у другой палове 1920-х гадоў беларускiя «нацыянал-камунiсты», абмежавана дапушчаныя да кiраўнiцтва БССР, спрабавалi укаранiць канцэпцыю «Беларусь – Чырвоная Данiя». Яна прадугледжвала iнтэнсiўнае развiццё моцных прыватных сялянскiх гаспадарак, з прыярытэтным развiццём свiнагадоўлi i малачарства, але была рэалiзаваня толькi часткова i лiквiдаваная ў сувязi з калектывiзацыяй.

За апошняе дзесяцiгоддзе ў малочную гаспадарку Беларусi улiлiся немалыя iнвестыцыi, адбылася сапраўдная тэхналагiчная рэвалюцыя, засвоены выпуск многiх новых прадуктаў. Усё гэта несумненныя дасягненнi. Але калi ў маркетынгу акцэнт будзе увесь час рабiцца на тэхналогiях, а прырода i жывыя людзi будуць увесь час iгнаравацца, дык пачне складацца ўражанне, што беларускае малако з машыны i атрымлiваецца, без удзелу жывых арганiзмаў, без цеплынi рук i, асаблiва, душ i розумаў.

У сваiм брэндынгу, наколькi можна меркаваць, беларускiя малачары арыентуюцца найперш на расiйскага спажыўца i iмкнуцца нiяк не адрознiвацца сваiм iмiджам («Бурёнка-Маслёнка-Крынка-Простоквашино») ад нейкага ўсярэдненага расiйскага вытворцы. Безумоўна, гэта адна з магчымых лiнiй паводзiн на рынку, i, магчыма, яна дагэтуль цалкам акуплялася. Але, магчыма, гэты трэнд не вечны. Перыядычныя гандлёвыя войны з Расiяй ставяць пад пагрозу стабiльнасць паставак на рынак усходняга суседу; амбiцыйная задача падваення аграрнага экспарту ставiць пытанне пра рэбрэндынг прадуктаў, якiя хочам экспартаваць у Еўропу; i, нарэшце, беларускi спажывец пакрысе таксама разварочваецца тварам да мясцовых культурных вобразаў.

То ці згадаюць некалі нашы вытворцы і маркетолагі пра незаслужана забытых «галендраў»?

Gorliwy Litwin