> Віцебская вобласць > Міёрскі раён > вёска Новы Пагост > Касцёл Святой Тройцы
Новы Пагост. Касцёл Святой Тройцы
Новы Пагост. Касцёл Святой Тройцы

Новы Пагост | Касцёл Святой Тройцы - Каментарыі

Год пабудовы (перабудовы): 1593 (1), XVIII? (2)
Каардынаты:
55° 29'45.16"N, 27° 28'30.59"E
Nowy Pohost (Новы Пагост) – parafia p.w. Trójcy Przenajświętszej


XV-XVI w. – miejscowość w parafii Ikaźń.

Nazwa Pohost wskazuje na terytorium związane z Kościołem, czasem kaplicą na cmentarzu grzebalnym, ale nie wiadomo dokładnie kiedy zbudowano tu pierwszą świątynie. Natomiast o kwestiach własności wiadomo, że od 1499 r. dobra Pohost należały do rodziny Sapiehów, jaka weszła w ich posiadanie w wyniku nadania króla Aleksandra. Później spotykamy tu w jako właścicieli: 1517 - Pawła Sapiehę, 1556 – Annę Prońską, 1566 – Mikołaja Siniawskiego, 1593 – Lwa Sapiehę.



1593-1798 – w diecezji wileńskiej

Ok. 1593 – kościół p.w. Trójcy Przenajświętszej.

1593-1594 - proboszcz ks. Stanisław ALEKSIJEWICZ

1593 – (16.07) zapis fundacyjny dokonany przez Lwa Sapiehę, pozwala na stworzenie parafii.

1596 – (28.05) potwierdzenie zapisu fundacyjnego dokonane przez król Zygmunt III.

? – proboszczem ks. Stanisław JODECJUSZ

1654 – spalenie świątyni w czasie wojen moskiewskich

1656 – odbudowa kościoła

1717 – kościół filialny parafii Ikaźń w dekanacie bracławskim.

1744 – parafia w dekanacie bracławskim. Parafia w Pohoście ma 2 filialne kościoły, w miejscowościach: Stefanowo i Szarkowszczyzna. Ponadto na obszarze parafii podano 9 miejscowości (może z kaplicami?): Pohost, Czackowszczyzna, Wuszowce, Kupczelowo, Holeniszewo, Surowce, Szarkow, Dzikcieiewki, Dwór Kaczanowski.

1750 - istniała też drewniana kaplica dworska w majątku Stefanowo (p.w. Św. Michała).

1765 - staraniem kolatora St. Burzyńskiego, kasztelana smoleńskiego przy pomocy proboszcza z Ikaźni wybudowano nowy drewniany kościół.

1766-1776 – proboszczem ks. PIEŚLAK

1776 - faktyczne erygowanie parafii dekretem bp. Masalskiego, w kościele w ołtarzu głównym umieszczony był obraz Trójcy Przenajświętszej.

? – proboszczem ks. Franciszek ŻABA

1770 – budowa na terenie parafii murowanego kaplicy w miejscowości Szarkowszczyzna, z fundacji Jana N. Łopacińskiego (starosta mści sławski)



1798-1849 – w diecezji mińskiej

? – proboszczem ks. Felicjan ZALESKI

1826-1827 – proboszczem ks. Jakub ŁASTOWSKI, zainstalowano nowe ołtarze i organy 9 głosowe.

1842-1849 - proboszczem ks. Jan SZYRYNA (p, dz.), pomagali w pracy jako wikarzy: 1843 - ks. Józef Knistofft (w), 1843 - ks. Prot Sutkiewicz OFM (w), parafia w 1842 r. liczy 3907 katolików.



1849-1925 – w diecezji wileńskiej

1849-1865 - proboszczem ks. Jan SZYRY/bNA (p, dz.), w 1859 r. staraniem proboszcza powiększono kościół. Do obszaru parafii w poł. XIX w. zaliczano: 2 miasteczka, 30 dworów i ponad 150 wsi. Wikarymi byli: ks. Egidiusz Czapiński (w), 1864-1865 - ks. Alojzy Konopacki (w). Obsługiwano kaplice w miejscowościach: Stefanowo, Szarkowszczyzna, Zaborze.

1865-1871 – proboszczem ks. Alojzy KONOPACKI

1871-1873 – proboszczem ks. Felicjan DOWBOR , w 1872 r. istnieją tu kaplice: Szarkowszczyzna, Stefanowo, Pohost (cm.). Parafia liczyła 3299 kat.

1873-1897 - proboszczem ks. Alojzy URBANOWICZ

1897-1903 - proboszczem ks. Julian KARPOWICZ

1903-1906 – proboszczem ks. Feliks MINIGIS

1906-1908 – proboszczem ks. Stanisław SIWICKI

1908-1912 – proboszczem ks. Józef MARCINKIEWICZ

1912-1915 – proboszczem ks. Jan ŻYWICKI

1915-1917 – proboszczem ks. Ksawery BOBROWISK

1917-1923 - proboszczem ks. Bolesław SZYŁKO, 1920 – ks. Jan Żuk (w), jaki w czasie rekonwalescencji chorobowych proboszcza jego obowiązki.

1921-1923 – proboszczem ks. Jan ŻUK

1923-1925 – proboszczem ks. Jan SŁAWIŃSKI




1925-1989 – w archidiecezji wileńskiej

1925-1927 – proboszczem ks. Jan SŁAWIŃSKI

1927-1937 – proboszczem ks. Kazimierz MACKIEWICZ, 1932-1934 – ks. Stanisław Krygielski OFMCap (w). Do parafii Nowy Pohost w 1931 r. należało blisko 150 miejscowości

1937-1949 – proboszczem ks. Józef INGIELEWICZ , 1938 - brak wikarego, a parafia liczy 4444 katolików i obsługiwana jest kaplica w Stefanowie.

1949 – (03.07) aresztowanie proboszcza, pod zarzutem że w latach II wojny proboszcz działał w konspiracji AK - razem z Organistą i Zakrystianem), i skazanie na 10 lat katorgi.

1949 – zamknięcie świątyni przez władze sowieckie, i przeznaczenie na skład zboża a później salę sportową.

1954 – ks. Józef INGIELEWICZ, mieszkał na terenie parafii (po odbyciu 5 lat łagrów), później wyjechał do Ostrowca.



1989-1999 – w diecezji mińskiej i archidiecezji mińsko-mohylewskiej

1989 – odzyskanie świątyni przez wiernych. W pracach remontowych udzielała się cała społeczność, pod kierunkiem majstrów : Cz. Kurłowicz, J. Stawickiego, P. Murawskiego, A. Opałko.

1990 – (15.05) poświęcenia kościoła przez bp. E. Kisiel ( bp. T. Kondrusiewicz, bp. E. Ozorowski).

1990-1997 – proboszczem ks. Bernard MARIAŃSKI (COr), na terenie parafii pracują SS. Serafitki.

1994 - misje parafialne prowadzą OO. Kapucyni.

1998-1999 - proboszczem ks. Zdzisław PIETRASZEWSKI

Teren parafii obejmuje ponad 30 miejscowości.



1999-2007 – w diecezji witebskiej

1999-2000 - proboszczem ks. Zdzisław PIETRASZEWSKI

2001-2006 - proboszczem ks. Walerian STANKIEWICZ

Kaplica w: Bilgudziach (p.w. Niepokalanego Poczęcia NMP), Wołkowszczyźnie.

адказаць
According to the information of my ancestors, Nowy Pogost has an interesting history and much more older than Miory and Sharkowszczyzna. It is located on a crossroads of roads (Wilno-Braslaw-Polotsk and Druja-Glubokoje-Minsk). Lithuanian and Russian Dukes, and also other travellers stopped here on rest.

The big merit in development of settlement belongs to prince Sapeha and the genus of Murawski which have constructed a church and have organized some manufactures. Blossoming of settlement was during pre-war time when Nowy Pogost was in territory of Poland. It is very a pity that during Soviet time and in days of the present Belarus Nowy Pohost turns to usual village.

Yours faithfully, Peter
My grandfather, David Lipman, was from Pahost. I am trying to learn about the town, as well as about the area, before visiting.
Галасы стагодзьдзя

Мінулы век у памяці сучасьнікаў


Гэта было ў сярэдзіне 80-х гадоў. Я тады зацікавілася культавымі камянямі. І вось, будучы ў архэалягічнай экспэдыцыі ў Мёрскім раёне на Віцебшчыне, мы разам з мастачкай Зояй Краўчанка накіраваліся ў вёску Стары Пагост, каб паглядзенць камень пад назвай Кравец.
У 1923 годзе ў часопісе “Крывіч” пра яго напісаў Вацлаў Ластоўскі. Ён прывёў і некалькі паданьняў. Напрыклад, у адным зь іх гаварылася, што людзі ўдзень звозілі камяні для будаўніцтва царквы на беразе ракі, а чорт за ноч перакідваў іх на другі бераг. Тады камень Кравец ператварыўся ў волата. І колькі камянёў чорт перакіне праз раку, то волат назад яму – удвая больш. Ад гэтага сабралася столькі камянёў, што хапіла пабудаваць храм.
У вёсцы мы доўга распытвалі пра камень, заходзілі да самых старых людзей, але ніхто нічога ня ведаў. Усе толькі казалі, што шмат камянёў за вёскай, на поплаве. Мы пайшлі туды – і сапраўды, там ляжалі валуны, сьцягнутыя з поля. Побач на лузе пасьвіўся статак. Якраз быў поўдзень, і сюды сталі сыходзіцца сялянкі зь вёдрамі, каб падаіць кароў. І мы зноў пачалі распытваць. Я некалькі разоў зачытвала публікацыю Вацлава Ластоўскага. Усе дзівіліся, прасілі яшчэ і яшчэ раз прачытаць паданьне, сталі гадаць, ад каго яно магло быць запісанае, успаміналі ўсіх сваіх продкаў, ганарыліся, што паданьне зь іх вёскі, і што надрукаванае яно менавіта на беларускай мове, і што гэта было так даўно. Тым, хто падыходзіў пазьней, ужо самі вяскоўцы пераказвалі паданьне пра камень.


Вось прайшло два гады. Зноў мы былі ў экспэдыцыі на Мёршчыне, ехалі спадарожнай машынай у Новы Пагост. Калі малады шафёр даведаўся пра мэту нашай вандроўкі, то сказаў, што там, у Новым Пагосьце, мы нічога ня знойдзем, а вось у Старым Пагосьце ёсьць цікавы камень, і яго ведае ўсё навакольле, нават расказваюць паданьні.


“Вы абавязкова пабывайце ў Старым Пагосьце”, – заключыў шафёр.
Так да нас вярнулася паданьне, якое мы ўзрадзілі ў вёсцы Стары Пагост.

Людміла Дучыц

http://www.svaboda.org/halasy/ducyc.html

СТАРАБЕЛАРУСКАЯ ВЯСКОВАЯ ШКОЛА

Пішучаму радкі здарылася вучыцца ў старога тыпу беларускай вясковай школцы, аб якіх цяпер ужо і паміну няма, дый тая, у якой я вучыўся, была дахаваўшыся да маіх часоў дзякуючы толькі адлегласці яе ад гарадоў і чыгунак.


Школа знаходзілася ў вёсцы Стары Пагост1, Дзіс[енскага] пав[ета]. Мясцовая традыцыя ўтрымлівае, што Стары Пагост быў калісь горадам, меў свае цэрквы і гарадзішча. Археалагічныя знаходкі да пэўнай меры пацвярджаюць гэту традыцыю, а распаложаная паміж двумя вазёрамі станцыя каменнага веку, са знаходкамі шчапанага і гладжанага каменя ды капцы-валатоўкі бронзавага веку чакаюць яшчэ сваіх даследчыкаў. Да цікавейшых знаходак належаць: а) вялікі, у некалькі тысяч штук, скарб арабскіх манет, выкапаны прыпадкова каля 1895 г. маскалём Паўлухам на астраўку, у канцы Красенскага возера; б) залаты абручок са званочкамі, знайдзены селянінам Лакоткам пры расчыстцы пад ніву старога магілішча, на якім раней стаяў вясковы магазын да запасовага збожжа; в) маленькія бронзавыя і сярэбраныя з эмаллю «абразкі», ласціва, па маёй дагадцы, часткі нагалоўных і нагрудных аздоб яркага візантыйскага тыпу.


За маёй памяці, аднак, акром гучных традыцый і надзей на нейкае прароцтва, што калісь Стары Пагост будзе ізноў вялікім горадам, вёска нічым не рожнілася ад іншых вялікіх беларускіх вёсак. Хат у вёсцы было звыш 60, пабудаваных у доўгі рад, абапал адзінай вуліцы, часцю каторай праходзіла дарога з Германавіч у Новы Пагост (бліжэйшыя мястэчкі). На 60 вясковых хат былі толькі 4 хаты каталіцкія, рэшта ўсе лічыліся праваслаўнымі, а раней былі вуніятамі. Відочна, да перажыткаў вуніяцтва належала тое, што кабеты хрысціліся і маліліся па-польску, страшэнна ламанай польшчынай, прыкладам: «Вымя войца і Сына і Духа сюнтога. Аман», «Войчанаш ўторсесты на небі свясся менне тваё пры крулестві маім...» і т.д. Гэтаксама адпявалі нябожчыкаў польскімі псальмамі з польскіх кантычак. Мужчыны хрысціліся і маліліся не менш ламанай славяншчынай, прыкладам: «Воччу жэсы на небясі дасціся мя тваё, здароўе маё» і т.д. Самі сяляне прызнавалі, што іхнія малітвы разыходзіліся з друкаванымі тэкстамі, але ўтрымлівалі, што ў кнігах малітвы для духоўнікаў, папоў і ксяндзоў, а свецкім людзям, не ў цэркві, - і маліцца з іх нягожа.


Паступіў я ў Старапагоскую школу ў 1892 году і вучыўся ў ёй да 1894 году.


Школьны будынак стаяў у центры вёскі, пры самай вуліцы, і спаверхнасцю сваёй адрожніваўся ад іншых гаспадарскіх хат хіба толькі большай сваёй старасцю і кляймом нейкай архаічнасці. Будынак стаяў не канцом, а бокам да вуліцы. Праз шырокія аднастворныя дзверы - над якімі, паміж двумя крыжамі, фігуравала цыфра 1721, - уходзілася ў абшырныя сені, якія пры зачыненых дзвярах былі саўсім цёмны, бо палавіна іх, удоўжкі, была адгароджана пад склады. Направа з сяней вялі дзверы ў школьную святліцу, налева - у хату да стоража Міколы.


Школьная святліца тварыла роўны чатырохкутнік агульным абшарам, на сколькі не мыліць мяне памяць, крыху большы ад звычайных гаспадарскіх хат. Направа, ад парога, стаяла непрапарцыянальна вялікая глінабітная з комінам печ. Перад печчу, аршыны два ўшыркі і тры ўдоўжкі (прыблізна), знаходзілася - глыбінёй у рост чалавека, са зрубам - яма. Яма гэта служыла да складання запасных дроў. У мае часы дровы да школы звазілі сяляне талакой, але раней, як апявала мясцовая традыцыя, самі школьнікі, ідучы ў школу, павінны былі прыносіць з дому кожны па некалькі паленаў дроў, прыносячы, скідалі іх у яму. Яма служыла адначасна і меркай на дровы. Печ стаяла на дубовым зрубе, прычым прыпечак навісаў блізка над усёй ямай, апіраючыся на выступах зруба, падцятага, зверху ўніз, кшталтам лацінскага «s», пахіленага наперад. Печ «чэлюсцю» стаяла да дзвярэй, над чэлюсцю высіўся, амаль да самай столі, мураваны чалеснік. З левага боку печы быў вузкі пяколак і на печы роўная, квадратовая плашчына да спання.


Сцены школы былі з часаных бэлек, сута імшоныя і ад часу крэпка патрэсканыя і пачарнеўшыя. Невысокая столь ляжала на чатырох тоўстых «перавалоках», зверху зчасаных, унізе круглых, паложаных паўзбежна парогавай сцяне. Столь зроблена была з цёсу, г.зн. не пілаваных, а шчапаных дошчак, з двух старон надчасаных. Дошкі былі кароткія, ўсяго толькі ад адной перавалокі (папярэчнай бэлькі) да другой, агульна м.б. маючыя метры два ўдоўжкі. На зямлі паложан быў таксама цясовы памост з доўгіх, толькі папалам шчапаных бэляк, гладка вычасаных, а можа, нават, калісь і выструганых. Паўзбежна парогу, ад вугла печы і да супрацьпарогавай сцяны стаялі лаўкі для хлапцоў, а наўпроць іх, у правым кутку, між печчу і сцяной, наўпоперак хлапцоўскім, былі лаўкі для дзяўчат. Лаўкі асобна былі - вышэйшыя «стаўцы» для працы і асобна «лавы» для сяджэння. Даўжынёй м. б. на 8 вучняў. Дошка вышэйшага стаўца была роўная, без ніякага скосу. На покуці вісеў папяровы, пад шклом, абраз М[аці] Божай з подпісам лацінскімі літарамі, у якой мове - цяпер ужо не памятаю. Акром гэтага абраза на сцяне быў яшчэ ў форме круглага цыфраблата, са стрэлкамі, як у гадзінніку, каляндар. Карацейшая стрэлка якога паказвала месяцы, а даўжэйшая чыслы, першыя і другія былі кругам напісаны на цыфраблаце. Стрэлкі кожны дзень перастаўляў вучыцель. Акром гэтага ў школе была чорная вялікая драўляная дошка, якая стаяла з боку печы, у канцы дзявочых лавак, засланяючы сабой пярэднюю часць пяколка, і скрыня да кніг, званая «кніжня». Вокан у школе было ўсяго тры: адно на вуліцу, адно супраць парога і адно супроць вулічнага вакна ў супрацьлеглай сцяне. Кожнае вакно складалася з 6 балоначак, агульна вокны былі м.б. аршын з чвэрццю ўвышкі і аршын ушыркі. Сені былі саўсім пустыя, под мелі глінабітны. Канец, дзе жыў стораж, быў курны, з глінабітным подам.


Школьны персанал складаўся з «дырэктара» (вучыцеля), выбіранага штогоду і «дасціпула» (стоража), за маіх часаў спаўняўшага свае абавязкі дажывотна. Як дырэктар, так і дасціпул рэкрутаваліся з беззямельных той жа самай вёскі сялян. Прычым за ранейшых часаў дырэктарскі ўрад заўсёды звязваўся з урадам пастырскім: адна і тая ж асоба летам пасвіла вясковую худобу, а зімой, калі худобу запіралі ў хлявох, брала ў свае рукі кіраўніцтва і адукацыю вясковай моладзі. Гэты традыцыйны парадак - пасля смерці даўгалетнага вясковага вучыцеля і пастыра Данілы - быў парушаны выбарам на вучыцельскі ўрад адстаўнога фельдфебеля, колішняга выхаванца гэтай самай школы, а знача добра знаўшага ўсе яе вымогі і традыцыі.


Прозвішча майго першага ментара было Рубаха (імені не памятаю). Прозвішча Рубаха накінута ўсім пагашчанскім Кушалёнкам перад самым звальненнем з-пад паншчыны пры такіх варунках: дзеля нейкай патрэбы расійскі чыноўнік спісываў усіх сялян у воласці, калі дайшоў чарод да бацькі цяперашняга Рубахі, то чыноўнік запратэставаў: «Кушуля, Кушуля! што за кушуля! Рубаха, а не кушуля! Понімаеш: по-рускі - рубаха, а не кушуля, і ты не Кушулёнак, а Рубаха!» Запісаў Рубахай, і з таго часу пайшоў род Рубахаў у Старым Пагосце. Быў гэта чалавек сярэдняга ўзросту, шыракаплечы, сутулаваты, з шырокай чарнаватай барадой і даносным голасам, прывыкшага да каманды вайскоўца, натуры ён быў павольнай, лянівай.


Увесь маскальскі полер хутка, відаць, злез з яго пасля павароту ў родную вёску. З расійскай мовы ўжываў часам слова «да» і то ў надзвычайна важных здарэннях.


Дасціпул Мікола, наадварот, быў чалавечак дробненькі, жывы, з голенай барадой, хадзіў у сівой світцы (як і вучыцель), падпаясанай суконным паясом, за якім заўсёды насіў знак сваёй улады - трохпальцую раменную «дысцыпліну», ад якой ішла і назова яго ўраду. На яго павіннасці было падмятаць і прыбіраць школу, тапіць печ і выдзяляць кары вучням, як па сваёй уласнай ініцыятыве, калі трэба было ўціхамірыць разбязураных школьнікаў у часе нябытнасці вучыцеля, так па загаду і пастанове вучыцеля. Прычым па сваёй уласнай ініцыятыве ўлаўчаўся Мікола сцебануць стаячага, не лічылася праступкам, калі ўвёртлівы вінаваец здолеў уцячы ад празначаных яму сцебакоў. Па загаду вучыцеля сек Мікола вінаватых, расцягнутых на школьнай лаўцы, прычым бітага трымалі, трэба прызнаць, з немалым здавольненнем, яго ж уласныя калегі.


За два гады бытнасці маёй у Пагашчанскай школе былі ўсяго тры выпадкі біцця расцягнутых на лаве вучняў, і ўсяго адзін толькі раз біццё было сапраўды сур'ёзнае, бо вініватаму ўсыпалі да 50 лазовых сцебакоў па голым целе. Каралі хлопца гадоў 16 за прыставанне да дзяўчат у часе пярорвы, у цёмных сянях, у прысутнасці бацькі вінаватага і з яго згоды, а такжа ў прысутнасці пакрыўджанай. За нявыўчанае заданне ці дробныя праступкі рука вучыцеля выдзяляла «лапы», «закрутні» і «лабатрэсіны». Лапы даваліся лінейкай па далоні і дзяліліся на «гарачыя» і «ласкавыя». Закрутні аднасіліся да вушэй, вышэйшай адменай была закрутня з «потаржкай». Лабатрэсіны лічыліся найлягчэйшымі і найчасцей былі выдзялянымі.


Школьны год пачынаўся за тыдзень пасля Пакрава (1 кастрычніка) і цягнуўся да Чыстага чацвярга. Збор дзяцей адбываўся па загаду вясковага сходу, зазвычай у нядзелю. Пасля поўдня вучыцель заклікаў у школу старшых сваіх вучняў (толькі хлопцаў) і, даўшы ім у рукі карзіначкі, выпраўляў збіраць «блазноту». Хлопцы пачыналі з першай канцавой хаты, у якой меліся, адпаведныя па веку, да вучэння дзеці; заходзілі ў хату і, зняўшы шапкі, пачыналі пяяць песню: «Я малы жачак...», а пасля гаварылі стэрэатыповую «орацыю»: «Я малы хлопчык, стану на стоўчык...», у якой выхвалялася навука (слоў не памятаю). Кончыўшы афіцыяльную, так сказаць, часць, звярталіся хлопцы безпасярэдна да калегі, прыкладам: «Хадзі, Янук, з намі». Калі хлапец упіраўся - яго пераконвалі і тузалі за рукавы, цягнучы з сабой. Найчасцей хлапец далучаўся да грамады і ішоў з усімі разам далей. Рэдка да грамады далучаліся дзяўчаты, але смялейшыя часам далучаліся. Пад канец вёскі збіралася грамада ў чалавек 40-50, якія ўсе разам кіраваліся ў школу. Наперадзе ішлі «важатаі» з напоўненымі карзіначкамі яйкамі, салам, каўбасамі і хлебам, бо кожная маці, выпраўляючы дзяцей у школу, паводле сваёй магчымасці што-небудзь клала ў карзіначку. Пакуль важатаі збіралі дзяцей, Мікола растапляў жарка печ. Прынесеныя дары раскладалі на скавароды, стаўцы засцілалі абрусамі, садзілі за іх малых гасцей, і пачыналася бяседа. Разам з дзецьмі садзіўся вучыцель і Мікола. Усе астаткі ад бяседы паступалі ва ўласнасць Міколы. Пасля закускі старшы гаспадар з вясковай грамады або сам вучыцель казаў «навуку», змест якой зводзіўся к таму, што вось цяпер вы (дзеці) слухайце «дырэхтара-вучыцеля», а не будзеце вучыцца, дык дырэктар бацькоўскай уладай а сваёй рукой ці па яго загаду Мікола «дысцыплінай» аддубасіць лянівага. Пасля гэтага, змовіўшы «Воччу жэсі», старэйшыя вучні ладзілі гульню ў «пытку». Гульня ў «пытку» адбывалася, так: адсоўваліся ставец і лавы, дзеці садзіліся побач на лаве і плячамі апіраліся аб ставец, рукі ўсе хавалі за сябе, каб перадаваць з рук у рукі «пытку». «Пытку» рабілі са скручанага ручніка. Хто-небудзь вызываўся лавіць «пытку», прычым каб злавіць яе, прасовываў рукі паміж сідзячымі. Калі адыходзіў далей ад «пыткі», яго білі ёю па плечах і хутка хавалі за сябе, пушчаючы далей з рук у рукі. У каго злоўлена «пытка», той замяняў ловячага. Чым крапчэй каторы злаўчыўся ляснуць ловячага, тым лепш. Каб не было плачу, малых у гульню не прымалі, і тыя маглі толькі, рассеўшыся ў пустых лаўках, глядзець, як забаўляюцца старшыя. Хоць, агульна беручы, вучні маладзей 10-ці гадоў рэдка трапляліся. Гулялі ў «пытку» хлопцы ад 12 гадоў, дзяўчаты ніколі не прымалі ўдзелу ў гульнях разам з хлапцамі. Пасля гульні, вясёла гамонячы, вучні разыходзіліся па хатах да заўтра раніцы.


На другі дзень, ад усходу сонца, пачыналі вучні схадзіцца ў школу і да полудня, пад наглядам Міколы, які час ад часу заглядаў, каб уцішыць лішне разбушаваную грамаду, ці суняць завязаўшуюся бойку, або ліквідаваць іншы які экстра-прыпадак, вучні праводзілі ў гульнях. Пасля палуднавання з'яўляўся вучыцель, рассаджваў кожнага на сваё месца і пачынаў раздачу кніг. Урачыста адчыняў ён кніжню - вялікую плоскую, добра акаваную з вісячым замком скрыню, якая стаяла пры сцяне, супроць печы, налева ад уходных дзвярэй.


Вучні, каторыя яшчэ не вучыліся ў школе, даставалі толькі «букаўкі», г.зн. квадратовыя дошчачкі з наклееным на іх рукапісным славянскім альфабэтам. Тым вучням, якія прошлай зімы вучыліся, даваў славянскія «букары». На «букарах» чыталі па складох, водзячы дасціпулкай па кнізе. «Букары» былі друкаваныя, якога яны былі аўтара і дзе друкаваныя, у тыя часы ніхто з нас не цікавіўся, а пазней іх мне ніколі не ўдалося бачыць. Памятаю толькі, што друкаваны былі на тоўстай жаўтаватай і сіняватай паперы. Пасля літараў склады ў іх распаложаны былі стаўпцамі, зверху ўніз, праз усю страніцу, і пачыналіся ад: «ба, бе, бо, бу, уб, аб, иб, об», а далей розныя: «пра, тра, бра, кры» і т.д. У канцы былі: «Молитвы повседневныя». Чытаючым «паверху» без дасціпулкі, слабейшым у чытанні, давалі часаслоўцы, а сільнейшым - псалтыры і евангеллі. Акром «букаўкаў», «букароў», часасловаў, псалтыроў і евангелій, задачніка, некалькі гісторый святых, іншых кніг у школьнай кніжні, здаецца, не было. Дзяўчаты прыходзілі са сваімі ўласнымі польскімі Elementarzami і Zlotymi Oltarzykami. Паміж псалтыроў і евангелій было некалькі кніжак рукапісных, у дубовых, скурай абцягнутых, з масяжовымі «прытужкамі» аправах. Але большасць апраў евангелій і часаслоўцаў былі мясцовай, вясковай работы, пераважна майстрам да гэтых спраў быў Сымон Рыдзіка, які, моцна зшыўшы кнігу, даваў ёй акладку адной толькі скуры, без дошкі, падклеенай зысподу белай паперай. Гэткая скураная аправа мела, пры кожнай акладцы, па два рэмяшкі, адным канцом рэмяшкі былі прапушчаны ў прарэз акладкі, зверху падыспод, канец падысподам быў падклеены і, для моцы, прышыты дратвай. Рамяшкамі кніга звязвалася спераду, каб не разыходзіліся карты. Блізка ўсе кніжкі былі, кожная іншая, па фармаце і па часу выхаду яе ў свет; 2-3 псалтыры ці евангеллі былі «труднага пісьма» са злітным напісаннем фраз і хаваліся ў кніжні без ужытку. Была адна евангелія, фармату чацвёркі, з тлумачэннямі перад раздзеламі і на «белягох» у мове беларускай, якой гаварылі ў вёсцы. Кніжкі вучні атрымлівалі да вучэння ў школе і да дому іх не бралі, а, кончыўшы час вучэння, складалі ў кніжню, вучыцель, выходзячы, замыкаў кнігі на замок, назаўтрае ізноў раздаваў вучням. Толькі той забіраў з сабой кнігу дамоў, хто прыходзіў у школу са сваёй уласнай.


Курс вучні праходзілі залежна ад здольнасцяў: у тры, чатыры, а то ў пяць і сем гадоў. Курс навук гэтай школы вымагаў: навучыцца чытаць па псалтыру і евангеллю без «стагнання», перапісваць «Отчэ наш» і «Верую» славянскімі, такімі, як друкаванымі, літарамі і перапісваць з любой кнігі «па-руску», г.зн. пісанымі літарамі, ды ўменне чатырох правіл «арыхмэтыкі». Праграма не абшырная, але яе страшэнна ўтруднялі завілая педагогіка і тое, што менш здольныя вучні праз лета забываліся, што навучыліся за зіму. Пры мне вучыўся ў школе 17-18-летні хлапец Дубчонак, які 7-ю зіму ніяк не мог выбіцца са складоў, хоць хлапец ён быў нармальны. Пры гэткім палажэнні вучні ў школе былі ад 10 да 18 і нават 19 гадоў, бо вясковая апінія вымагала, каб кожны хлапец «скончыў навукі». 20 гадоў - гэта ўжо быў узрост, пасля якога лічылася стыдна хадзіць у школу. Ад дзяўчат не вымагалася пагалоўнай граматнасці, вучыліся толькі тыя, якія мелі сваю ахвоту.


Дзяўчаты сядзелі на асобных лаўках і вучыліся на асобных кнігах, як ужо вышэй я сказаў, - на польскіх лемантарох і малітвенніках. Гэта быў стары абычай заведзены, праўдападобна, вуніяцкім духавенствам. Курс навук для дзяўчат канчаўся мшальнымі малітвамі, якія вымагалася ўмець чытаць. Дзяўчат не вучылі пісаць, а з арытмэтыкі толькі складанне і адыманне ў памяці. Хоць некаторыя з іх сваёй ахвотай навучаліся такі пісаць цыфры і напісваць сваё імя і прозвішча. Вучомны дзень дзяліўся на дзве часці, не па гадзінніку, а па сонцу. Першая часць вучомнага дня, найдаўжэйшая, праходзіла на чытанні. Прычым ўсе вучні чыталі голасна і зычна, ад чаго падымаўся такі голкат і гоман, што гук галасоў чуваць было здалёку на вуліцы. Чытанне цягнулася да абеду. Пасля абеду была «арыхметыка», пісанне і гісторыя святая. Адзін дзень была арытмэтыка вусная, другі дзень паводле задачніка, на пісьме. Са старэйшымі вучнямі займаўся сам вуцыцель, малодшым задавалі задачы і перапытывалі лепшыя спаміж старэйшых вучняў. Пасля арытмэтыкі ішла лекцыя пісання. Пісалі ўсе, кожны сваю лекцыю, якую вучыўся чытаць. На паперы пісалі толькі тыя, што канчалі школу, г.зн. у другой палавіне апошняй зімы, рэшта ўсе пісалі на грыфлёвых дошках. Прычым пісанне і чытанне гражданкай «па-руску» таксама было прывілеям канчаючых навукі. Арытмэтыкі на пісьме з іменнымі лічбамі ніколі не рабілі: іменных лічбаў ужывалі толькі зрэдка пры задачах «на памяць».


Два дні ў тыдзень, у сераду і суботу, замест пісання выкладалася гісторыя святая, прычым малодшая і сярэдняя катэгорыі вучыліся толькі пацераў, а трэцяй, старшай катэгорыі, вучыцель прачытываў з кнігі якое-небудзь здарэнне са Старога ці Новага закону, пераказываў яго сваімі словамі, а пазней гэтага ўжо вучні павінны былі ў свой чарод самі пераказаць аповесць. Дзеля ўяснення падзеі і замацавання яе ў памяці вучняў практыкавалася драматызацыя. Прыкладам, «Райскае спакушэнне» разыгрывалася так: пасярод школы ставілі ялінку, ззаду за ёй «чорта». «Адам» клаўся спаць на скрыні ад кніг, а «Ева» падыходзіла да дрэва, на якім замест яблыкаў вешалі дзве-тры печаныя бульбіны. «Чорт» захваляў яблыкі, «Ева» адгаварывалася, што баіцца граху, а ўрэшце зрывала яблык, кусала сама і, збудзіўшы, частавала «Адама». Тут з'яўляўся «Бог» у асобе вучыцеля з «пыткай» у руках: выганяў ёю «Адама», «Еву» і «чорта» ў сені, высказваючы, што праз гэты грэх яны і іх патомкі будуць давеку гараваць і ў поце чала есці хлеб свой. Найбольш падабаліся нам разыгрываныя падзеі з Язэпам, якія цягнуліся цэлымі тыднямі, і войны жыдоў з філістымлянамі. Дзеля выабражэння гэных крывавых воен раздзяляліся ўсе вучні на дзве палавіны, адсуваліся ў староны лаўкі і пачыналася самая заўзятая баталія.


Выкладовай мовай у школе была мова беларуская. Не было нават ценю спробы гаварыць іншай мовай. Адзіная мэта навукі была навучыцца маліцца. Практычныя вымогі ставіліся толькі да пісьма - «умець падпісацца».


Перапытываў вучыцель лекцыі не штодзень, як роўна не кожны дзень бывала арытмэтыка, пісанне і гісторыя святая, часам падрад два-тры дні было толькі адно чытанне. У такія дні вучыцель залязаў на печ, клаў пад галаву світку і, загадаўшы чытаць, засыпаў. Пакуль вучні крычэлі, датуль ён спаў, як толькі сцішаліся, зара будзіўся і панукаў да чытання, кажучы: «Чытай! чытай!» Вучні загалкаталі, і вучыцель пад бойкі гоман засыпаў сабе на печы.


У марозныя дні цэлы дзень тапілася ў печы, у цяплейшыя дні ніколі не закрывалася юшка, дзякуючы гэтаму паветра ў школе было адносна добрае.


За вучэнне вучыцель грашамі платы не браў, але два разы збіраў дабравольныя даткі: «каляду» і «валачобнае», прычым даткі збіраў не сам, а выпраўляў вучняў. Збіраць каляду хадзілі са звяздой і казой, распяваючы беларускія старасвецкія канты. Па валачобнае хадзілі ў Чысты чэцвер, без спеваў, толькі з «орацыямі». На каляду давалі па некалькі гарцаў збожжа, па пары каўбас, а багацейшыя прыкідалі яшчэ якую «скароміну» ці «скварку». На валачобнае давалі таксама збожжа, яйкі, сыры і ўжо радзей «скароміну». Яек давалі не менш дзясятка, а дзе - то і два і тры дзесяткі адразу.


Пасля Рубахі ў гэтай школе вучыў акончыўшый Новапагоскую міністэрскую народную школу пагашчанін Дубчонак, які завёў ужо расійскія буквары і кнігі, а пасля яго - Марозька, які дакончыў рэфармацыю школы разам з Новапагоскім свяшчэннікам, перамяніўшы яе ў царкоўнапрыходскую з расійскай выкладовай мовай. Старыя кнігі са школы свяшчэннік забраў да царквы, на замен якіх даў новыя.


Каля 1897 году я выехаў з тых ваколіц і далейшая доля гэтай школы мне ўжо невядома.

[1923]



ПАГОСТ
Успаміны з нядаўнай мінуўшчыны

Гадаваўся я змалку часцю ў аколіцах, часцю ў самой вёсцы Стары Пагост, а знача, дзіцячыя гады жыў яе інтарэсамі, яе светаглядам і абычаямі. З гэтых часоў захаваўся ў мяне даволі значны запас успамінаў і перажыванняў, якія ўрэшце дапаўняліся пазнейшымі ўражаннямі, дзякуючы таму, што я падтрымліваў стасункі з жыхарамі гэных аколіц.

У папярэднім сваім нарысе аб Пагоскай школе (гл. «Крывіч», No.1, б.26) я ўжо зазначыў, што між пагашчанамі існавалі легенды аб слаўнай мінуўшчыне іх вёскі, якая, быццам, была калісь горадам, каторы меў многа цэркваў і княжае замчышча. Памятаю, раз, вяртаючыся з начлегу, мясцовы селянін, Матуз, які сярод вяскоўцаў слыў асілкам, апавядаючы аб быўшым тут горадзе і яго праваліўшыхся «ў скрозьдонне» цэрквах і палацах, паказаў мне, дзе былі гарадскія вароты. Гэта было за вёскай, насупраць новага магільніка. Па свежаскошанай нізіне, у старану засценка Загацця1, папраўдзе відаць быў след нейкай старой грэблі, даўно ўжо закінутай.

«Вось тут былі гарадскія вароты», - сказаў дзядзька Матуз, паказуючы на груды камянёў і выпукласці грунту, якія быццам і саўпраўды паказвалі на сляды нейкай руіны, - «а ад варот направа і налева ішла крэпкая сцяна кругом горада».
І мне тады здавалася, а мо і папраўдзе гэта было, што ад месца, названага «варотамі», ішлі нівамі сляды накопнага валу. Аб «праваліўшымся», а паводле іншых версій «заварожаным», горадзе існуе на ўсім абшары, як доўга і шырока крыўская зямля, бесканечнае мноства легенд і апавяданняў, але, мне здаецца, нідзе яны не апавядаюцца з такой бязмежнай верай і рэальнасцю, як у Старым Пагосце.

Пры гэтым цікава, што невідомы горад меў сваё асобнае найменне: звалі яго Багоцк. У некаторыя дні года горад гэты выступаў наўзверх зямлі, і тады, хто годзен быў, бачыў і людзей і будынкі. Многа было ачавідцаў, сведчыўшых, што бачылі Багоцк. Толькі адны апавядалі, што ў невідомым горадзе кіпела саўсім звычайнае жыццё - таргоўля на рынках і вуліцах, песні і танцы ў корчмах. Другія - бачылі жыхароў Багоцка, тоўпячыхся перад цэрквамі, у якіх ішла набожная адправа пры яркім асвятленні цэркваў пылаючымі свячамі. Як першыя, так і другія «ачавідцы» ў апавяданнях дадавалі эпізод аб Белай пані, каторая ездзіць у карэце, запрэжанай чацвёркай белых коней.

Аб Белай пані існаваў асобны багаты цыкл апавяданняў. Выходзіла, што яна як быццам была не гараджанка, а прыязджала ў горад Багоцк са сваіх палацаў (паводле іншай версіі - замка), што быў на горцы ў канцы пагоскага возера, паміж гэтым возерам і амшарай, што прылягала да Красенскага возера2. Палац яе таксама праваліўся. Яе ж, Белую паню, на Купалле апоўдні можна кожнаму смеламу штогод бачыць, бо тады расступаецца гара і адчыняюцца дзверы ў палац. Тыя, каторыя бачылі, апавядалі, што Белая паня сядзіць на аграмадных каваных скрынях з грашыма і горка плача, а перад ёй чатыры чорныя сабакі з аграмаднымі бліскучымі вачамі грозна рычаць на збліжаючагася да палаца. Не было яшчэ смельчака, які бы адважыўся зблізіцца да скарбаў, а каб такі знайшоўся, то і сам стаўся бы багатым і Белую паню ашчаслівіў бы, бо тады выйшаў бы на верх зямлі палац і Белая паня стала бы па-даўнаму жыць на зямлі. Толькі адной смеласці мала: трэба яшчэ «слова» ведаць, а без гэтага дык і смельчакі, бывала, жыццём плаціліся. Старая ўдава, Магдалена Рыдзіка, апавядала, як яна на ўласныя вочы бачыла раз расступіўшуюся гару і Белую паню, а перад ёй цэлы вал людскіх касцей: то былі косці тых, што не ведаючы «слова», а кіраваныя толькі смеласцю, памыкаліся ўвайсці ў палац. Бачыла яна гэта, будучы яшчэ малой, пасучы гусей у канодны купальскі поўдзень.

З Белай паняй лучыўся яшчэ другі цыкл апавяданняў, гэта - аб скарбах, закапаных на астраўку, у канцы Красенскага возера, пасярод вышэйспомненай амшары, куды штогодна на Купалле хадзілі акалічныя сяляне «пілнаваць грошы», г.зн., чакаць той хвіліны, калі, паводле глыбокай і ўсеагульнай веры, яны засвецяцца. А засвяціцца схаваныя грошы ў купальскую ноч павінны абавязкова. Дзякуючы гэтаму, увесь астравок быў пакапаны ў ямы. Скуль там узяліся тыя грошы, - легенда апавядала вось што: Белая паня, дачка князя, была невымоўнай красы, і ў яе закахаўся чужаземны багаты купец. Бацька князёўны, хочучы заўладаць багаццямі купца, парушыў святасць гасціннасці і ўначы адсек галаву спячаму ў яго доме купцу, забраў каваныя скрыні золата, якое і так купец быў прывезшы з сабой, каб аддаць у падарунку каханай дзяўчыне. Яе бацька труп забітага і часць скарбаў забраў і той жа начы закапаў іх на астраўку і сам па дарозе дамоў быў забіты слугой, які ў свой чарод таго ж дня ўтануў у возеры. Пасля такога злачыну зямля здрыгнулася, - і палац праваліўся. Князёўна навекі асталася за кару пільнаваць скарбаў за тое, што, ведаючы аб замыслах бацькі, не паўстрымала яго. Бацька князёўны і слугі, што памагалі яму ў злачыне, былі перакінуты ў чорных сабак, якія вечна з сабой грызуцца. Купец час ад часу ўстае з зямлі, бярэ сваю адсечаную галаву рукой за валасы і ходзіць па астраўку, пасвечваючы сабе бліскучымі, як свечкі, вачамі. Тут версіі разыходзяцца: адны кажуць, што ходзіць купец, шукаючы захаваных тут яго ўласных скарбаў, а другія кажуць, што - шукаючы сваіх крыўдзіцеляў.

Не безцікаўна адзначыць, што каля 1895 года на гэтым астраўку маскаль Паўлуха выкапаў прыпадкова скарб, зложаны з некалькіх тысяч сярэбраных арабскіх манет. Часць гэтага скарбу, каля 2-х фунтаў, была ад яго адабрана паліцыяй і пераслана ў Петраград, ні то ў Археалагічную камісію, ні то ў Эрмітаж. Як ні дзіўна, але ў вышай прыведзенай легендзе ёсць, здаецца, нейкі адгалосак падзей, меўшых месца больш тысячы гадоў таму назад. Бо скуль жа гэта вера ў тое, што на астраўку знаходзяцца закапаныя грошы? Тым больш што закінуты паміж дрыгвы астравок сам па сабе не выяўляў нічога асаблівага.

Вяртаючыся да заварожанага Багоцка, трэба дадаць, што пад зямлёй ён жыў поўным сваім жыццём, аб чым сведчыць тое, што ў святочныя дні, апоўдні, прылажыўшы вуха да зямлі, можна было чуць званы ў цэрквах, а ў некаторых здарэннях - нават царкоўныя спевы. Я сам, наслухаўшыся апавяданняў аб падземным горадзе і свята веручы ў іх, не раз пралежваў цэлымі гадзінамі, прытуліўшы вуха да зямлі, і, раз заснуўшы, прысніў такое дзіва, што, прахапіўшыся, як непрытомны бег дамоў. А дома напужаў маю матулю сваім бяззвязным апавяданнем, перамешаным з дзікай фантазіяй.

Хто думаў бы, што нашы сяляне глядзяць на ўсякія з'явішчы прыроды і легенды, як на загадкі для сябе, - той вельмі памыляўся б. Пасля майго выезду ў горад і бліжэйшай знаёмасці з кніжкай пачалі толькі закрадацца ў маю душу розныя неразгаданыя пытанні, якіх раней у мяне не было. Пакуль я жыў у вёсцы, паміж вяскоўцаў, кожнае з'явішча было проста і ясна. Вясковы жыхар, прынамні даўней, меў гарманічна закончаны свой светагляд. Праўда, у гэтым светаглядзе рэальнай веды было вельмі мала: большая часць яе складалася з легенд, забабонаў і традыцый, а найболей з самай буйнай фантазіі.

Фантазія вясковых жыхароў ахвотна затрымлівалася на апавяданнях аб закапаных скарбах, і дзеля гэтага многа было месц, аб якіх апавядалі, што ёсць закапаныя грошы. А аб адной яблыньцы ў полі, старой, пакрыўленай, казалі, што пад ёй чорт нават жадаючым пазычае грошы. І гэта пераказвалі з такой верай, што не было месца якому бы то ні было скептыцызму.

Аб паказванню скарбаў існаваў не толькі бязмерны лік апавяданняў, але было нямала і ачавідцаў, прычым такіх, аб якіх ніяк нельга сказаць, што былі гэта свядомыя містыфікатары. Прыкладам, успамінаецца мне расказ адной вельмі шанаванай у вёсцы кабеты, як ёй паказваўся скарб у яе ўласнай хаце. Было гэта, паводле яе слоў, у нядзельныя дні, калі выходзілі ўсе з хаты. Сядзела яна каля вакна, аж бачыць - выбягае з падпечку белы, як снег, барашка, другі раз - жоўты коцік, а трэці і апошні раз выбег з падпечку маленькі светлавалосы хлопчык, пакружыўся па хаце, а пасля заплакаў і знік. Пры гэтым яна кожную сваю відзежу апавядала з такімі падробнасцямі, што немагчыма, каб гэта было голай выдумкай.

Калі ж да цыкла апавяданняў аб скарбах дадаць не менш абшырны цыкл аб нябожчыках, апавяданні аб якіх перадаюцца з беспадобным рэалізмам, асабліва аб паказыванню малых дзяцей плачучым на могілках маткам, - то прыходзіцца думаць, што ў даным здарэнні мы маем перад сабой не свядомую ману ці ігру фантазіі, якая ў паасобных здарэннях не выключана, а праяву агульнага нервовага знебыткавання, якое служыць, асабліва ў кабет, грунтам да самых крайніх праяў істэрыі.

Агульна беручы, крыўская вёска жыла вельмі бедна, асабліва ж бедна жылі жыхары вялікіх вёсак, дзе пры малазямеллі і шнуравой гаспадарцы зямля выкарыствалася толькі напалавіну. Прыкладам, у гэтым самым Старым Пагосце на звыш 60 гаспадароў толькі 3-4 гаспадары мелі хлеб на стале ад новага да новага, палавіна ж вёскі ад вясны да жніва хлеба не бачыла.

Варункі быту вясковай жанчыны - маці і гаспадыні - асабліва цяжкія. Штогод - уцяжку, адно аднімае, другое далучае да грудзей, і гэта - пры штогоднай галадоўцы і надмернай працы. Бо вясковая жанчына першая ў хаце ўстае і апошняя лажыцца спаць, маючы на сон 4-5 гадзін у содні. Пры гэткім жыцці 30-цігадовая жанчына выглядае саўсім завяўшай, знебыткаванай, з разбітым здароўем і нервамі. Палажэнне мужчыны не лепшае за палажэнне жанкі, бо на яго падае ўся мускульная гаспадарская і заробкавая праца. У гэтай атмасферы голаду, недамаганняў, заўсёднай фізічнай працы і нястачы ўмысловай фантазія заагняецца, - і даволі самай лёгкай прычыны, каб мозг выйшаў з раўнавагі і пайшоў торам істэрыі і галюцынацый.

Мне прыйшлося раз быць ачавідцам і ўчаснікам масавай істэрыі з галюцынацыямі. Было гэта ў восеньскую цёмную ноч, каля поўначы. Па вёсцы, як зазвычай, хадзілі два вартаўнікі. Адзін з іх быў Сцёпка-бондар, чалавек з пылаючымі вачыма - вынік хранічнага недаядання і істэрыі, другі - малады хлапец. Сцёпка, сваім звычаем, калі не спаў, то лгаў. Пад чорную восеньскую ноч настрой у яго быў пануры, і ён усё баяў хлапцу аб нябожчыках і чарцях. Хлапец слухаў з самай шчырай верай, тросся ад страху пры кожным шэлесце і подмуху ветру. Аж урэшце, даведзены да апошняга рубу напяцця нерваў, хлапец крыкнуў не сваім голасам «чорт!» і кінуўся ўцякаць дамоў. Сцёпка - за ім. Убегшы ў бліжэйшую хату, з непрытомным крыкам «чорт!» спалашылі спаўшую ўжо сям'ю, якая ў панічным страху завыла ў унісон ускочыўшым да іх вартаўнікам і інстынктыўна з крыкам, вераскам і аглушаючым візгам дзяцей апынулася на вуліцы. За 5-10 мінут была з'электрызавана палавіна вёскі. Усе крычэлі, дрыжэлі, плакалі і вылі, - і толькі спусця добрую гадзіну больш прытомныя дапыталіся, якая прычына гэтага непакою. Калі выяснілася, што па вёсцы ходзіць чорт, - кінуліся хто за кол, хто за сякеру і, сагнаўшы баб і дзяцей у вясковую карчму, кінуліся шукаць чорта. У непрагляднай восеньскай цемнаце наэлектрызаваная забабонным страхам таўпа ганялася ўсю ноч да раніцы за міражамі і галюцынацыямі па ўсіх вясковых гародах і розных будынках. Калі пры дзённым святле ўзбуранне адхлынула, - пачалі разыходзіцца, але так і асталіся цвёрда пераконанымі, што чорт быў, паказваўся, а толькі не ўдалося злавіць яго. Пад раніцу, апавядалі, чорт перакінуўся ў чорнага ката са званочкам. Пры гэтым цікава, што калі ката і не ўсе бачылі, то званочак яго ўсе пагалоўна чулі.

Гэткія масавыя галюцынацыі - здарэнне рэдкае. Затое склоннасць да галюцынацый індывідуальных заўважалася ў большасці жанок і крыху менш сярод мужчын. Надзя Рубніковіч, жанчына каля 30 гадоў, апавядала гэткае здарэнне. Калі памёр у яе хлопчык 3-4 гадоў, яна ніяк не магла забыць яго. Летам, полючы гародніну, жаночым абычаем, вельмі распашыраным, яна кожны дзень галосіць да прычытуе. Ажно раз, у самы поўдзень, глядзіць - бяжыць баразной між бульбоўніку яе хлопчык. «Дык я, - кажа, - і абамлела. Пад лыжачкай занудзіла, у вачох пацямнела, і ўсю мяне потам зліло». Калі прыйшла да сабе, - хлопчыка ўжо не было. Але затое пасля гэтага пачаў ён да яе, галосячай у гародзе, часцей прыходзіць у поўдні. «Прыйдзе, сядзе перада мной і забаўляецца, але ніколі не даўся ў рукі ўзяць. Як я толькі выцягну да яго рукі, то ён і развеецца». Кончылася гэта трагічным здарэннем. Раз, як зазвычай, «прыйшоў» яе хлопчык, прысеў перад жанчынай, а пасля стаў расці і страшнець, урэшце кінуўся біць яе. Жанчыну знайшлі пасля гэтага ў гародзе пасінеўшай, а калі адцуцілі, - усё цела яе было пакрыта сінякамі. Гэта апошняя форма істэрыі вядома сучаснай медыцыне, але ў вясковай глушы такое здарэнне прымалася як відочны факт таго, што «трэба мець меру матчынаму жалю і не турбаваць нябожчыкаў».

Відочна, гэтым усеагульным аслабленнем нерваў трэба тлумачыць вялікую склоннасць жанок да слёз. Палавіну свайго жыцця жанкі плакалі не толькі з прычын, годных плачу і роспачы, але і з прычын нічога не вартых, як прыкладам, калі ўпадзе прыпадкам лыжка на памост, узляціць курыца на лаву і г.п. У ацэне праяў бягучага жыцця вяскоўцамі, а асабліва жанкамі, рэдка праяўлялася памяркоўнасць і развага: больш-менш значнае здарэнне выклікала крайнасці. Калі курыца, прыпадкам, забралася на ляху3 з цыбуляй, жанка ўжо галосіць і прычытуе, што курыца агалодзіла сям'ю! Лёгкае зачаджанне ці недамаганне праводзілася стогнамі і прычотамі ў чаканні немінучай смерці і асірочання дзяцей. Затое сапраўды вялікае калецтва, пажар, цяжкую хваробу - умелі перанасіць з дзіўным спакоем.

У вёсцы былі свае «багатыры» (г.зн. людзі багатыя), сераднякі і бедныя, пры гэтым захоўвалася свая каставасць. Гаспадарскай дачцэ, штовясну галадаючай, не прыстала дружыць з безумоўна больш сытай і лепш адзетай беззямельнай дачкой кутніцы, якая, вярнуўшыся са службы ў родную вёску, гасціла да новай службы тыдзень-другі ў маці. Існаваў свой таварыскі этыкет, не менш звязуючы, чым у любой арыстакратычнай сферы, свая градацыя ў адношанні да суседзяў, а што найцікавейшае - дзяленне на свайго роду патрыцыяў і плебеяў. Радаводы ўсіх вяскоўцаў былі ўсім ведамы на некалькі пакаленняў назад. І сям'я, у родзе каторай былі асобы, чым-колечы выдзеліўшыеся, галоўнае - багаццем, калі не сваім, то іх сваякоў, - лічылася да добрародных, і, наадварот, сем'і, у якіх не было ні багатыроў, ні выдатных людзей, - станавілі ніжэйшую касту. У ацэне вясковай апініі багацце, з адной стараны, выклікала рабскае пакланенне, а з другой - зайздрасць і нянавісць. Што пераважала, - трудна сказаць.

З індывідуальных рысаў характару асабліва цаніліся скрытнасць і хітрасць. Людзей гутарлівых, адкрытых любілі, але іх не паважалі і не цанілі, наадварот, чалавека скрытага, замкнутага ў сабе, - баяліся і паважалі.

У стасунках паміж сабой сяляне кожную праяву свайго дабрабыту, разумеецца, дабрабыту з пункту гледжання галоднай вёскі, стараліся скрыць. Першай тэмай размоў пры сустрэчы гаспадынь паміж сабой было сталае нараканне на малы ўдой каровы, на ненясушчасць курэй, на няўдачу спечанага хлеба, на благія адношанні мужа, свякроўкі і г.п. Калі селянін акром прыродных хвалуноў хваліўся чым, то гэта мела якую-колечы надуманую мэту. Стала і звычайна ўсе жаліліся слушна й няслушна на ўсіх і ўсё: гэта было жалезнае правіла вясковага этыкету. Магчыма, што гэтае правіла было ўзгадавана даўгалетняй прыгоннай няволяй, непасільнымі паборамі з сялянства, але яно і ў пазнейшых пакаленнях было выдатнай, кідаючайся ў вочы рысай.

Яшчэ ў 1890-х гадах падзел паміж сялянамі і дробнай вясковай шляхтай, якая жыла той самай заможнасцю і бытам, быў у поўнай сіле. У адным з засценкаў, прылягаючым да Пагоста, былі дзве сям'і запашнікаў: Казлоўскі і Міцута. Адна сям'я - сялянская, другая - сям'я шляхты, прыпісанай гадоў з трыццаць раней да воласці. Працуючы дзень у дзень, абое поплеч, на чужой ніве ў арандатара-селяніна, Міцута да Казлоўскага заўсёды звяртаўся на «пане», а Казлоўскі да Міцуты - на «ты». Гэты стасунак не змяніўся нават тады, калі дачка Казлоўскага выйшла замуж за Міцутавага сына, розніца стала толькі ў тым, што Казлоўскі час ад часу пачаў называць Міцуту «пане сват». Пры гэтым трэба заўважыць, што ў сваім падзеле сельскай беднаты на шляхту і не шляхту вяскоўцы кіраваліся не геральдычнымі паперамі, а толькі ім адным ведамымі меркаваннямі традыцыйнага характару.

Адношанне да жыдоў у сялянства было пратэкцыянальна-грэблівае. Селянін цаніў у жыдзе яго практычнасць і ўменне прыспасобіцца да жыцця, што называў «хітрасцю», ахвотна ішоў да яго радзіцца ў трудным палажэнні і меў больш веры да яго рад, чым да рады інтэлігента-хрысціяніна, але лічыў жыда ў істоце чымсьці ніжэйшым, горшым ад сябе. Расавай і наагул нянавісці ў стасунках між жыдамі і сялянамі не было, існаваў толькі глыбокі веравызнаўчы падзел і абустаронны рэлігійны фанатызм. На гэтым грунце разыгрываліся часам чорныя трагедыі. Адну з гэтых трагедый, яшчэ свежую ў людской памяці, апавядалі ў гады майго дзяцінства пагашчане. Гаспадарскі сын і дачка карчмара ўзаемна закахаліся і ўмовіліся, што за тыдзень дзяўчына ўцячэ ад бацькоў, а ён за гэты час умовіцца з святаром, каб ахрысціў нявесту і павянчаў іх. Размову закаханых падслухала малодшая сястра, якая расказала бацькам маладой аб яе праектах перайсці ў хрысціянства. За некалькі дзён пасля гэтага адбылося ў карчме галаслівае сабранне з'ехаўшыхся з аколіцы жыдоў. А на другі дзень стала ведама, што старшая сястра карчмара памерла. Паводле вясковай версіі яна была задушана пярынамі пасля таго, калі ўсякія ўгаворы сабранай жыдоўскай старшызны не здолелі яе адвярнуць ад паўзятай пастановы хрысціцца. Разумеецца, мог быць у гэтым здарэнні чысты прыпадак, які вёска вытлумачыла па-свойму, але такая легенда мела падставы ў бязмежным рэлігійным фанатызме сялян і жыдоў у стасунках паміж сабой.

Адношанне вяскоўцаў да акалічных маскалёў (так называлі старавераў, паселеных тут пасля 1863 года) было няпрыязным. Сяляне ўнікалі іх, як толькі маглі. У гэтым здарэнні прычына была не веравызнаўчая, а розны характар і псіхіка. У дадатку маскалі, як упрывіляваны ў краю элемент, трымалі сябе ў стасунку да мясцовага крыўскага сялянства зачэпна-вызываюча і за дадзены ім адпор мсцілі нашым сялянам калі не бойкай, то абвінавачаннямі палітычнага характару, якія зазвычай прысвядчалі дружна ўсёй сваёй калоніяй. Дзякуючы гэтаму, стасункі з маскалямі былі ўвесь час напружанымі.

Адзяваліся сяляне выключна ў дамаробныя тканіны, белыя і чырвоныя кажухі. Першы чорны кажух быў зроблены ў вёсцы для аднаго вясковага хлапца, які выехаў у Пецярбург і працаваў у Пуцілаўскім заводзе. Ён прыслаў на кажух грошы і ў пісьме жаліўся, што ў горадзе смяюцца з яго чырвонага кажуха. Адступленне ад старых традыцый пачалося ад жаночых галаўных хустак. За імі пайшлі «кофткі», а пагадзя - і крамныя спадніцы. Аднак старыя жанчыны яшчэ ў 1895 годзе лічылі сорамам для сябе насіць крамніну замест дамаробнага кужалю.

Гэтакай была наша крыўская вёска яшчэ гадоў 30-40. Сягоння ж варункі і псіхіка з грунту змяніліся. На лепшае ці на горшае - пакажа будучыня, нам, сучаснікам, трудна судзіць аб гэтым.

[1925]
Dzień Dobry! Nazywam się Anna Kuczyk urodzona na Białłorusi w Nowym Pogoście. Bardzo jestem dumna z naszego kościoła.Pamiętam jak został odzyskany.Wtedy bardzo dużo ludzi starannie wzieli sie za prace.Ja i moja koleżanka Anna Wilnowicz jako młodież parafii skrobalismy ściany na zewnątrz.ludzie nie żałowali sił ani swojego czasu na odbudowę kościoła.Chociaż wiele mówiło że nieuda się.Ale Bóg czuwał i wynagrodził nam naszą prace.Mieliśmy i mamy wspaniałego kapłana.za moich czasów był ks.bernard, póxniej ks.Zdzisław pietraszewski,a obecnie ks.Walentin Stankiewicz.Bardzo jestem dumna ze swojej parafii.Obecnie mieszkam w Warszawie ale w sercu mam całą moją parafie.Pozdrawiam serdecznie
Уважаемые земляки!

Приветствие из Финляндии!

Благодарю эа ранее опубликованные на сайте Фотографии и предлагаю дополнительно текст (о Новом Погосте, деревне где я родился. К сожалению Я не могу его написать на белорусском из-за проблем с шрифтами. Очень прошу при необходимости перевести!Буду рад увидеть его в Интернете!

С уважением Богуслав Курлович



Новый Погост (Новы Пагост)


Термин «Погост» очень древний и употреблён ещё летописцем Нестором в Повести временных лет: «В год 6455 (947) отправилась Ольга к Новгороду и установила погосты и дани, и ловища ее сохранились по всей земле, и есть свидетельства о ней, и места ее и погосты …». В старые времена, кстати, слово «погост» понималось гораздо шире чем сегодня. «Погост» - означало и крупный административный и церковный центр (место для отдыха князя и для сбора дани), место где были церковь или костёл и кладбище.

Конкретно наш Погост (как новый, так и старый) упоминает известный белорусский общественно-политический деятель и историк Ластовский Вацлав (1883-1938). Он ходил в школу в Старом Погосте ( ж-л Кривич, №1,б,26), который расположен в 9 км от Нового. При этом он упоминает очень интересную легенду о когда-то существовавшем между двумя озёрами и окружённом стенами городе Багоцке, в котором жила Белая Пани.

Во времена Великого Княжества Литовского через Новый и старый Погосты шёл тракт из Вильно, через Браслав, Иказнь на Полоцк, по которому путешествовали Литовские и Русские князья. По пути они делали остановки сначала в старом, а потом и в Новом Погосте, который расположен на перекрёстке дорог. Владелец Погоста и Иказни Ян Сапега (Секретарь короля Александра) принял решение основать католические парафии и построить костёлы в Иказни и Новом Погосте, и получил на это разрешение короля (Географический словарь Королевства Польского, 1880). Новый владелец этих мест Лев Сапега (канцлер Великого Княжества Литовского) осуществил идею своего родственника о строительстве костёла в Новом Погосте в 1593 году. Этот год и считается годом основания католической парафии и костёла в Новом Погосте, который впоследствии многократно разрушался и отстраивался (см. фотографии современного костёла).

Православная каменная Церковь (см. Фото) построена уже в 20м веке. До этого в Новом Погосте существовал ещё храм, в котором молились люди разных концессий.

Дадаць паведамленне

*
*
*
*