> obwód brzeski > rejon brzeski > miasto Brześć Litewski > Twierdza brzeska
Brześć Litewski. Twierdza brzeska
Brześć Litewski. Twierdza brzeska

Twierdza brzeska | Brześć Litewski

Wybrane zdjęcia

Brześć Litewski. Twierdza brzeska

Twierdza, monumentalna brama Foto © . |

Brześć Litewski. Twierdza brzeska

Twierdza Brześć. Plan z książki G. Rąkowskiego 'Czar Polesia' Foto © Anna Ostrowska |

Brześć Litewski. Twierdza brzeska

Brama Terespolska Foto © . |

Twierdza Brześć

Wybudowana w latach 1833-42 z polecenia władz carskiej Rosji w miejscu dawnego zamku i historycznego centrum Brześcia u ujścia Muchawca do Bugu. Przy budowie twierdzy wykorzystano istniejące na terenie starego centrum budynki murowane, przede wszystkim kościoły, klasztory, cerkwie.

Twierdza zajmowała cztery wyspy. Na Wyspie Centralnej, otoczonej przez Bug i ramiona Muchawca (historyczne centrum Brześcia) wzniesiono Fortyfikację Centralną, zwaną też Cytadelą. Z trzech stron otaczały ją trzy inne wyspy, Północna, Szpitalna i Zachodnia (zwana też Lotniczą), utworzone za pomocą sztucznie przekopanych kanałów tam, gdzie dawniej istniały przedmieścia Brześcia. Od tych przedmieść wzięły nazwę fortyfikacje, odpowiednio: Kobryńska, Wołyńska i Terespolska.

Do naszych czasów zachował się historyczny układ przestrzenny twierdzy, większość umocnień ziemnych z bastionami, rawelinami i fosami oraz część bram zewnętrznych i wewnętrznych. natomiast zabudowa, zwłaszcza w Cytadeli, w dużej mierze uległa zniszczeniu. Znaczną część terenu, zwłaszcza zbocza umocnień ziemnych, pokrywa dziś bujna zieleń.

Od strony miasta wchodzi się do twierdzy przez sztuczny przekop w pobliżu miejsca, gdzie znajdowała się dawniej Brama Wschodnia (Kobryńska). Za wałem przechodzimy na teren Wyspy Północnej z Fortyfikacją Kobryńską. Wraz z Cytadelą tworzy ona obecnie rezerwat historyczny Twierdza-Bohater. Fortyfikacja składała się z czterech fortów bastionowych i trzech rawelinów. Zachowały się tu dwie bramy zewnętrzne: Północna (Brzeska) i Północno-Zachodnia (Bielska) oraz budynek dawnego klasztoru brygidek.

Wyspa Północna łączyła się pierwotnie z Centralną przez dwa mosty oraz nie zachowane bramy Białostocką (Brygidzką) i Brzeską (Sztabową). Obecnie wchodzimy do Cytadeli przez mostek na kanale oddzielającym wyspy. Niegdyś Cytadelę otaczał ze wszystkich stron dwukondygnacyjny budynek koszar o ścianach grubości około 2 m, tworzący zamknięty obwód długości 1.8 km z czterema bramami. Po zniszczeniach wojennych pozostała z niego połowa z dwiema bramami: Chełmską (Szpitalną) i uszkodzoną Terespolską (Saperską). Na dawnym dziedzińcu cytadeli znajduje się wzniesiony w 1972 roku zespół monumentalnych pomników ku czci radzieckich obrońców twierdzy z 1941 roku. Jest tu stale płonący znicz oraz plac, na którym odbywały się dawniej pompatyczne uroczystości. W części koszar urządzono muzeum obrony twierdzy. Niewielka część ekspozycji upamiętnia walki polskiej załogi z Niemcami we wrześniu 1939 roku. W pobliżu znajdują się resztki Białego Pałacu, czyli dawnego klasztoru bazylianów z 1629 roku. Na dziedzińcu cytadeli znajduje się także duża cerkiew p. w. Św. Mikołaja. Zachowały się także pozostałości przebudowanego klasztoru jezuitów. Ufundowany w 1623 roku przez Lwa Sapiehę, w XIX wieku służył jako kancelaria komendanta twierdzy, a w okresie międzywojennym mieścił dowództwo polskiego IX Okręgu Korpusu.

Brama Terespolska, zwana też Saperską, zwieńczona kilkukondygnacyjną wieżą, wyprowadzała z Cytadeli na wiszący most nad Bugiem, wówczas największy most tego typu na terenie Rosji. Szło się przezeń na Wyspę Zachodnią (Lotniczą). Położona na niej Fortyfikacja Terespolska składała się z czterech umocnień ziemnych, tak zwanych lunet, otoczonych głęboką fosą. Dalej na zachód, w kierunku Terespola, wiódł Przejazd Warszawski; nie było tam bramy, tylko przerwa w wałach, przez którą poprowadzono drogę. Dziś Brama Terespolska, częściowo zrujnowana i pozbawiona wieży, wiedzie donikąd. Dawna Wyspa Zachodnia (zwana obecnie Ostrowem Pogranicznym) to jedyna część Białorusi, która leży na zachód od Bugu, bowiem granica państwowa nie biegnie tu wzdłuż rzeki, lecz wzdłuż dawnego kanału fortecznego.

Brama Chełmska (Szpitalna), reprezentacyjna, ozdobiona wieżyczkami i neogotyckim krenelażem, wiedzie z Cytadeli na Wyspę Szpitalną. Na wyspie wznosi się Fortyfikacja Wołyńska, składająca się z dwóch fortów bastionowych i dwóch rawelinów. Na zewnątrz wiodła z niej Brama Południowa, zwana także Chełmską. Znajdujące się na tym terenie XVII wieczny klasztor bernardynów i bernardynek zostały przebudowane początkowo na siedzibę korpusu kadetów, a w 1860 roku na szpital. Szpital wojskowy mieścił się tu również w okresie międzywojennym. W pobliżu znajduje się muzeum archeologiczne Berestie.

Na zewnątrz wałów fortyfikacji Kobryńskiej znajduje się dawny cmentarz forteczny (dziś cmentarz żołnierzy radzieckich) z nielicznymi grobami z czasów carskich oraz polskimi z okresu międzywojennego. Warto wiedzieć, że w jednej z fos twierdzy (nie wiadomo w którym miejscu) pochowano potajemnie ks. Stanisława Brzóskę (1831-1865), bohaterskiego dowódcę Powstania Styczniowego na Podlasiu, schwytanego przez władze carskie 28 kwietnia 1865 roku i powieszonego w Sokołowie Podlaskim.

Oprócz centralnych fortyfikacji w skład systemu obronnego twierdzy brzeskiej wchodziło kilkadziesiąt fortów pierścienia wewnętrznego i zewnętrznego, rozmieszczonych w promieniu kilku kilometrów od miasta. Większość w lepszym lub gorszym stanie zachowała się do dziś (część z nich po polskiej stronie granicy).

Grzegorz Rąkowski
Ilustrowany przewodnik po zabytkach kultury na Białorusi, Burchard Edition, 1997
Czar Polesia, Rewasz, Pruszków, 2001
(A.O.)

Wiadomości

: , ...
, , . ...
Rok budowy (przebudowy): XIX-XX
Współrzędne geograficzne:
52 4'59.60"N, 23 39'33.99"E

Albumy zdjęć