> okręg wileński > gmina rejonowa Wilno > miasto Wilno > Ludzie kultury i sztuki, dokumentujący przeszłość Wilna
Ludzie kultury i sztuki, dokumentujący przeszłość Wilna

Ludzie kultury i sztuki, dokumentujący przeszłość Wilna


 - . Kadra naukowa USB ok. 1922 r. Siedzą od lewej: Profesorowie K.Zimmermann, W.Staniewicz, W.Mickiewicz, M.Zdziechowski, stoją od prawej: S.Pigoń, B.Kubicki, F.Ruszczyc, J.Kallenbach, J.Kłos (ze stony biblioteki uniwersytetu w Toruniu)

Kadra naukowa USB ok. 1922 r. Siedzą od lewej: Profesorowie K.Zimmermann, W.Staniewicz, W.Mickiewicz, M.Zdziechowski, stoją od prawej: S.Pigoń, B.Kubicki, F.Ruszczyc, J.Kallenbach, J.Kłos (ze stony biblioteki uniwersytetu w Toruniu)

 - . Franciszek Smuglewicz

Franciszek Smuglewicz

 - . F. Smuglewicz. Widok ruin Zamku Dolnego od strony północno-wschodniej

F. Smuglewicz. Widok ruin Zamku Dolnego od strony północno-wschodniej

 - . F. Smuglewicz. Widok Zamków Dolnego i Górnego od strony południowej

F. Smuglewicz. Widok Zamków Dolnego i Górnego od strony południowej

 - . F. Smuglewicz. Widok Zamków Górnego i Dolnego od strony północnej

F. Smuglewicz. Widok Zamków Górnego i Dolnego od strony północnej

 - . F. Smuglewicz. Widok bramy Trockiej

F. Smuglewicz. Widok bramy Trockiej

 - . F. Smuglewicz. Widok bramy Subocz

F. Smuglewicz. Widok bramy Subocz

 - . F. Smuglewicz. Widok wieży Rudnickiej i fragment murów obronnych z Ostrą Bramą w głębi

F. Smuglewicz. Widok wieży Rudnickiej i fragment murów obronnych z Ostrą Bramą w głębi

 - . F. Smuglewicz. Widok murów obronnych z bramą Subocz w głębi

F. Smuglewicz. Widok murów obronnych z bramą Subocz w głębi

 - . Jan Kazimierz Wilczyński (portret z nagrobka)

Jan Kazimierz Wilczyński (portret z nagrobka)

 - . Ulica Ostrobramska (rys. z „Album de Wilna”)

Ulica Ostrobramska (rys. z „Album de Wilna”)

 - . Profesorowie i pracownicy Wydziału Sztuk Pięknych USB w latach 20 XX w. Od lewej siedzą: drugi prof. J. Kłos, piąty prof. F. Ruszczyc, szósty prof. B. Bałzukiewicz (fot. ze stony biblioteki uniwersytetu w Toruniu)

Profesorowie i pracownicy Wydziału Sztuk Pięknych USB w latach 20 XX w. Od lewej siedzą: drugi prof. J. Kłos, piąty prof. F. Ruszczyc, szósty prof. B. Bałzukiewicz (fot. ze stony biblioteki uniwersytetu w Toruniu)

 - . Juliusz Kłos

Juliusz Kłos

 - . Mogiła prof. Juliusza Kłosa na Rossie

Mogiła prof. Juliusza Kłosa na Rossie

 - . F. Ruszczyc, św. Krzysztof. Okładka przewodnika J. Kłosa 'Wilno, Przewodnik Krajoznawczy'

F. Ruszczyc, św. Krzysztof. Okładka przewodnika J. Kłosa 'Wilno, Przewodnik Krajoznawczy'

 - . J. Kłos. Kościół św. Michała i klasztor panien bernardynek

J. Kłos. Kościół św. Michała i klasztor panien bernardynek

 - . J. Kłos. Mury świętomichalskie. (Siedziba Oddziału Wileńskiego Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego)

J. Kłos. Mury świętomichalskie. (Siedziba Oddziału Wileńskiego Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego)

 - . Jan Bułhak

Jan Bułhak

 - . J. Bułhak. Widok z dzwonnicy katedry, 1916

J. Bułhak. Widok z dzwonnicy katedry, 1916

 - . J. Bułhak. Panorama Wilna, 1918

J. Bułhak. Panorama Wilna, 1918

 - . J. Bułhak. Widok na Wilno i szczyt katedry z płaskorzeźbą 'Ofiara Noego' i figurami św. Heleny i św. Stanisława (wraz z figurą św. Kazimierza zniszczone po 1945 roku)

J. Bułhak. Widok na Wilno i szczyt katedry z płaskorzeźbą 'Ofiara Noego' i figurami św. Heleny i św. Stanisława (wraz z figurą św. Kazimierza zniszczone po 1945 roku)

 - . J. Bułhak. Panorama Wilna, 1918

J. Bułhak. Panorama Wilna, 1918

 - . J. Bułhak. Widok Wilna od strony wschodniej. Na pierwszym planie kościoły Bernardyński i św. Michała; w głębi św. Jana

J. Bułhak. Widok Wilna od strony wschodniej. Na pierwszym planie kościoły Bernardyński i św. Michała; w głębi św. Jana

 - . Tablica poświęcona pamięci Jana Bułhaka na ulicy Wilna

Tablica poświęcona pamięci Jana Bułhaka na ulicy Wilna

Upamiętnili przeszłość Wilna

Nigdy od ciebie, miasto, nie mogłem odjechać.
Długa była mila ale cofało mnie jak figurę w szachach.
Uciekałem po ziemi obracającej się coraz prędzej
A zawsze byłem tam…
Czesław Miłosz

Wilno w swych dziejach ulegało wielu przemianom, na ogół gwałtownym – było burzone w czasie licznych wojen, niszczyły je pożary; zmieniano celowo jego oblicze by zatrzeć unikalny charakter miasta, a narzucić styl zaborców. Wielu jest ludzi zasłużonych dla Wilna; wspaniali twórcy - architekci, artyści, naukowcy, profesorowie. Na przykład: J.K. Glaubitz, W. Gucewicz, Sz. Czechowicz, F. Ruszczyc, B. Bałzukiewicz, Cz. Miłosz, M. Ciurlionis, J. J. Śniadeccy. Nie sposób wymienić wszystkich. Ale kilka nazwisk powraca w każdej monografii - tych, którzy dokumentowali jego piękno i je upowszechniali; opowiadali w swoich dziełach o ranach i bliznach, o ważnych dla miasta zdarzeniach i jego codzienności. Propagowali jego niepowtarzalny urok, będący wytworem wielokulturowej barwności. Ukochali to miasto i dużą część swego życia zawodowego mu poświęcili – malując, fotografując, opisując, zbierając na jego temat materiały.
Nie wiedzielibyśmy dzisiaj, jak wyglądało Wilno niegdyś, gdyby nie ludzie, którzy uwiecznili dla nas dawne Wilno.

Franciszek Smuglewicz (1745-1807)
Malarz i wybitny twórca wileńskiego klasycyzmu.

Uczył go malarstwa początkowo ojciec, Łukasz, również malarz. Potem wybitny twórca, Szymon Czechowicz. Od 1763 doskonalił warsztat malarski w Rzymie, u Antonio Marconiego. W 1765 roku, po uzyskaniu stypendium króla Stanisława Augusta, wstąpił do rzymskiej akademii św. Łukasza. W tym czasie wykonał wspaniałą dekorację w kościele św. Stanisława w Rzymie przedstawiającą świętych Polski i Litwy. Brał udział w inwentaryzacji pałacu Nerona (Domus Aureus). Po powrocie do kraju w roku 1784 założył prywatną szkołę malarstwa w Warszawie. Od roku 1795 mieszkał w Wilnie, gdzie kontynuował działalność pedagogiczną. Od 1797 prowadził na Uniwersytecie Wileńskim katedrę rysunku i malarstwa. Stał się twórcą „szkoły wileńskiej” w malarstwie. Był artystą wszechstronnym. Tworzył obrazy religijne, alegoryczne, rodzajowe, portrety i obrazy historyczne. Nie ukończył zamierzonego ostatniego dzieła „Obrazów historii polskiej w stu rycinach” – ilustracji do „Historii narodu polskiego” Adama Naruszewicza.

Jest autorem cyklu akwarel przedstawiających architekturę Wilna (1785-86). Także, a może w większości tej, której już nie ma, jak mury miejskie i bramy, wielka synagoga, pałac Słuszków przed brutalną przebudową, okazałe jeszcze pozostałości zamku górnego i dolnego przed zburzeniem, stary arsenał.

Nie sposób wymienić wszystkich obrazów jego pędzla, zdobiących świątynie Wilna. W samej tylko katedrze to: obraz ołtarzowy, dwanaście obrazów apostołów na filarach i dwa w nawach bocznych, dwa wielkie malowidła na płótnie w kaplicy św. Kazimierza; w kaplicy N.M.P. obraz św. Jana Nepomucena, a w kaplicy św. Piotra – obraz „Św. Piotr w okowach”. W kościołach św. Jakuba i Filipa – obraz św. Jakuba; w kościele św. Piotra i Pawła - obraz ołtarzowy. Aula uniwersytetu była ozdobiona pięknymi malowidłami Smuglewicza, zamalowanymi potem przez Rosjan.

Pochowany na Rossie, w kolumbariach. Na skutek zawirowań historii, którą dokumentował, nie wiemy, gdzie spoczywają prochy największego malarza przełomu XVIII i XIX wieku.

Jan Kazimierz Wilczyński (1806-1885)
Lekarz, kolekcjoner, wydawca.

Ukończył w 1827 roku studia medyczne na Uniwersytecie Wileńskim. Przez pewien czas prowadził praktykę lekarską. Po jej zarzuceniu zajął się ulubionymi dziedzinami – sztuką, archeologią i historią. W 1835 roku wydał dzieło swego życia, „Album de Wilna” (fr.), Album Wileński. Zawiera on zbiór najcenniejszych pamiątek historycznych Wilna i okolic – architektury, malarstwa, dzieł sztuki. Z innych pozycji wydawniczych Wilczyńskiego znane są albumy kijowski i warszawski, „Herbarz starodawnej szlachty”, „Ołtarzyk Ostrobramski”, „Tablice numizmatyczne”.
Album Wileński stanowi skarbnicę informacji o mieście i często jedyne źródło wiedzy o jego zaginionym pięknie.
Zmarł w Wilnie, pochowany na Rossie.

Juliusz Kłos (1881-1933)
Architekt, znawca i miłośnik Wilna.

Urodzony w Warszawie, swoje życie zawodowe związał z Wilnem. Od 1919 lub 1920 roku był profesorem Uniwersytetu Stefana Batorego. Brał czynny udział w pracach związanych z otwarciem uniwersytetu po długiej przerwie (został on zamknięty po Powstaniu Listopadowym w 1831 r.). Wykonał prace projektowe przystosowujące pomieszczenia uczelni dla współczesnych potrzeb i rekonstruował dziedziniec Piotra Skargi uniwersytetu. Był dziekanem wydziału sztuk pięknych, który wówczas zlokalizowano w klasztorze bernardyńskim i częściowo w obiekcie uniwersytetu przy dziedzińcu Smuglewicza. W latach 1920-29 kierował katedrą architektury, następnie był wykładowcą historii architektury. Nadzorował renowację wileńskich kościołów, także zamku w Trokach. Zajmował się inwentaryzacją zabytków południowo-wschodniej Litwy i Białorusi, tworząc ich dokumentację fotograficzną. Zaprojektował między innymi kompleks „kolonii urzędniczej” w Brasławiu. W latach 20. XX wieku wykonał badania, na podstawie których ustalił miejsce „celi Konrada” w klasztorze bazylianów, czyli miejsce uwięzienia Adama Mickiewicza od października 1823 do kwietnia 1824. W czasie wielkiej powodzi 1931 roku dokonał słynnego odkrycia grobów królewskich w podziemiach katedry. Zaprojektował kryptę na prochy królewskie. Jego projektu była kwatera żołnierzy polskich na Rossie, poległych w latach 1919-1920.

Prawdopodobnie jest to tylko drobna część jego dokonań. Brak dostępnej monografii na temat jego prac i życia. Nie ma jego zdjęć ani portretów - prawdopodobnie na skutek dużej osobistej skromności. Napisał „Wilno, Przewodnik Krajoznawczy”. Okładkę zaprojektował wspaniały wileński malarz, Ferdynand Ruszczyc. Ilustracja fotograficzna „Przewodnika” w znacznej większości jest dziełem Jana Bułhaka, jest też kilka fotografii autora. Przewodnik czyta się jak wspaniałą powieść, której bohaterem jest miasto. Mówi o historii, architekturze, sztuce. O historycznych uwarunkowaniach w przemianach prądów artystycznych. Mówi z miłością. Nie uznaje kompromisów – chwali lub gani – obiekt lub twórcę. W książce pulsuje życie; i taki musiał być autor. Jego przewodnik jest cytowany we wszystkich późniejszych, nowszych edycjach wydawnictw o Wilnie; do dzisiaj jest niezastąpionym źródłem wiedzy.

Zmarł w Wilnie; pochowany na Rossie, na „Górce Kłosa”. Niedaleko kaplicy, między alejkami, w gąszczu mogił i cieniu potężnych drzew. Nie łatwo znaleźć jego grób, nawet posługując się planem. Jakby dalej otaczała go tajemnica – jak jego osiągnięcia zawodowe i postać.

Jan Bułhak (1876-1950)
Fotografik, nazywany „Mistrzem z Wilna”.

Rozpoczął swoją przygodę z fotografią w 1905 roku. Za radą Ferdynanda Ruszczyca założył w Wilnie pracownię fotograficzną. Doskonalił warsztat w Dreźnie; jego wystawy były nagradzane w Brukseli i Antwerpii, a zdjęcia publikowane w prasie zagranicznej. Od 1912 roku fotografował dla Zarządu Miasta Wilna; wtedy powstał cykl „Wilno” i „Okolice Wilna”. Fotografował też inne rejony, a szczególnie często Ziemię Wileńską. Z jego prac powstało 158 albumów poświęconych ziemiom II Rzeczypospolitej. Dokumentował nie tylko architekturę i pejzaże; tworzył piękne portrety a także fotografię reportażową. Dokumentował ważne zdarzenia, jak otwarcie Uniwersytetu Wileńskiego w roku 1919, konserwację obrazu Matki Boskiej Ostrobramskiej w 1927, odkrycie grobów królewskich w katedrze w 1931 i inne. Od roku 1919 do 1939 prowadził na USB Zakład Fotografii Artystycznej na Wydziale Sztuk Pięknych. Był współzałożycielem Fotoklubu Wileńskiego, od 1929 Fotoklubu Polskiego.

Ostatnie zdjęcia Wilna wykonał w 1944 roku po wkroczeniu Armii Czerwonej, na zlecenie Wojennej Komendantury miasta Wilna. Po wojnie zamieszkał w Warszawie. W 1946 roku został współzałożycielem Związku Fotografików Polskich. Fotografował Warszawę i Ziemie Zachodnie; zaprezentował w Muzeum Narodowym wystawę „Ruiny Warszawy”.

Opublikował kilka pozycji książkowych: „Fotografika, zarys fotografii artystycznej” (1931), „Kraj lat dziecinnych”, „Bromografika” (1933), „Estetyka światła. Zasady fotografiki (1936), „Fotografia ojczysta” (1951). Jego fotografie ilustrowały książki o Wilnie i Wileńszczyźnie; znajdowały się na licznych kartach pocztowych.

Kto z nas nie widział zdjęć Jana Bułhaka? Jego okiem widzianego Wilna, Wileńszczyzny, ziem Litwy i Białorusi? Kto nie podziwiał piękna ujęć i gry światłocienia na jego fotogramach? Kogo nie wzruszyły zdjęcia często już nieistniejących pięknych kościołów, pałaców? Ludzi i zdarzeń o znaczeniu historycznym i codziennego życia utrwalonego w jego obiektywie? I chwała mu za to!
Zmarł w Giżycku; pochowany na Cmentarzu Powązkowskim.

A.O.
Na podstawie:
„Encyklopedia Kresów” (Wydawnictwo Kluszczyński, Kraków)
„Wikipedia, wolna encyklopedia”
Witryna „Fotopolis”
Witryna „Artbiznes”
Witryna „Nasz-czas”, Nasza gazeta
Podtytuły – z „Encyklopedii Kresów”


Co warto zobaczyć:
Utracona spuścizna
Znani ludzie

Znajdź swoich krewnych na Białorusi i Litwie
Znajdź krewnych i przodków w Białorusi, Polsce, Litwie