Сінагога Вялікая | Брэст

Вялікая сінагога ў Берасці

Ад аўтара.
Шырока вядомае багацце культурнай і матэрыяльнай спадчыны Берасьцейскай зямлі эпохі новай гісторыі (XVI—XVIII ст.) гэта вынік стваральнай жыццядзейнасці найбольш значных рэлігійна-этнічных груп насельніцтва: хрысціянскай і юдэйскай. Хрысціянская культура і мастацтва апошнім часам прыцягвае ўсё большую увагу навукоўцаў і краязнаўцаў. У той жа час гісторыка-культурная спадчына юдэяў пакуль застаецца па-за дапытлівым інтарэсам даследчыкаў. Дадзены артыкул, што прысвячаецца нашчадкам тых, што назапашвалі гэты цудоўны пласт культуры Берасьця.

Тэрміналогічны слоўнік:
Сінагога (сінонім: бажніца, жыдоўская школа) — не з’яўляецца сакральным будынкам як прынята ў хрысціянскай традыцыі. Сінагога гэта месца, да якога іўдэі збіраюцца выключна на малітву, навучанне, дыскусію, дзе рэлігійныя правілы і законы камянтуюцца вучонымі рабінамі, дзе адбываюцца суды па істотных праблемах іўдэйскае грамады.
Арон Хакодэш (Ходэш) — алтарная шафа, для захавання літургічных світкаў пергаментаў – торы.
Юдэй — асоба юдэйскага веравызнання
Жыд — традыцыйнае ў Беларусі аксрэсленне асобы належнай да этнічнай групы юдэйскага веравызнання. Адсюль: Жыдоўская школа, Жыдоўская вуліца, Жыдоўскі рынак…

Упершыню юдэі атрымалі права на аседласць ў Берасьці Літоўскім, які на мове ідыш (па габрэйску) называецца Бріск дэ Літа, 1 ліпеня 1388 года. Першыя дамы юдэяў, якія ў большасці сваей займаліся гандлем, паўсталі тут пры старадаўнім гандлевым пляцу на правым беразе Мухаўца. Тут жа была закладзена і першая сінагога, якая, паводле звычаю будавалася у месцах, дзе пасялялся 10 дарослых іўдзеяў. На тым жа месцы згодна з прывелеем ад 25 верасня 1411 года, нададзеным берасцейскім іўдзеям князем Вітаўтам за вялікія заслугі перад ВКЛ, была пабудавана мураваная сінагога. У 1485 годзе, на вул. Нямецкай пачалася будоўля чарговай сінагогі. Па няпэўных звестках, іўдэі для гэтага, нейкім чынам выкупілі будынак незакончанай праваслаўнай царквы св.Сергія і Вакха.

Аднак ўжо ў 1495 годзе будынак быў ададзены хрысціянам у сувязі з выгнаннем іўдэяў з Берасьця, і перабудаваны ў капліцу св. Духа. У 1504 годзе, калі іўдэям дазволена было вярнуцца да горада, мяшчанам і магістрату было наказана вярнуць ім ўсю аднятую раней маёмасць. Таму, калі гэта было зрабіць немагчыма, горад замяняў былыя пляцы і будынкі на новыя, якія размяшчаліся за мяжою магдэбурскай юрыздыкі, акрэсленай вуліцамі Нямецкай, Жыдоўскай і Рускай. Такім чынам сядзібы іўдзеяў расцягнуліся ўздоўж р. Угрынкі, а на скрыжыванні вуліц Жыдоўскай і Рускай створаны быў Жыдоўскі рынак. У XVI стагоддзі тут і былі пабудаваныя разнастайныя грамадскія і рытуальныя збудаваня іўдэйскай рэлігійнай абшчыны. Найбольшую цікавасць выклікае вялікая рэнесансавая сінагога, якая зачароўвала сучаснікаў нязвыклай архітэктурай.

Фрагмент гравюры Э. Дальберга «Аблога Берасця Літоўскага шведамі ў 1657 годзе». Пад літарай G пазначаны ешыбот і сінагогаДата: 1657

Яе галоўным фундатарам выступіл Шаўль Валь бен Іехуда (1541-1617) — славуты "кароль на адну ноч" і нашчадак знакамітага талмудыста і філосафа Іехуды Мінца з Падуі. Выхаванец берасьцейскай вучэльні (ешыботу) ён дабіўся шматлікіх ільготаў для берасьцейскай абшчыны, а за асаблівыя заслугі перад каралём Жыгімонтам ІІІ сам быў ўзнагароджаны залатым манiстонам з брылiянтам. Да фундацыі вялікай берасцейскай сінагогі далучаліся і іншыя заможныя людзі, сярод якіх найбагацейшыя берасцейскія мытнікі Ліпман Шмерлеевіч і Мендель Ісааковіч. У 1568 годзе ў Варшаве менавіта яны дамовіліся з архітэктарам італьянскага паходжання з Познані — Пётрам Ронко. Польскія даследчыкі Марыя і Казімір Пяхотки лічаць, што архітэктар, імя якога пісалася ў дакументах del Ronchi, Derak, ці Delranko, належыў да кракаўскага мулярскага цэху. Насамрэч гэта ўскосна паццвярджаецца і фактам прыцягнення да Берасця муляроў з Кракава і Варшавы, якія перш за ўсё збудавалі новую цагельню і ўжо ў ліпені 1569 года апалілі ў ёй неабходную колькасць цэглы. Негледзячы на пэўныя складанасці з фінансаваннем будоўлі, праца даволі хутка пасунулася і ўжо ў 1570 годзе кароль "на вечныя часы" паццвердзіў прывелей для мураванай сінагогі.

Месцазнаходжанне сінагогі на мапе Берасця 1823 г. (з архіву І. Лаўроўскай)© Ірына Лаўроўская | Дата: 1823

Архітэктура галоўнай сінагогі ВКЛ, асвечанай прыналежнасцю да яе такіх усясветна славутых філосафаў талмудыстаў як Яхель Шлома Лурыя „Maхаршал” (1510-1573) ці дзеячоў Шаўль Валь бэн Егуда (1541-1617), мусіла візуальна таксама нагадываць аб сваім высокім статусе. Архітэктар Тоэніс у 1811 годзе адлюстраваў яе план у выглядзе нераўналеглай трапецыі з бакамі 27,73х31,9 м і з магутнымі кантрафорсамі. Не прымаючы пад увагу прыбудаваныя да ўсходняй сцяны крамы, плошча пад забудовай сінагогі, заняла 1244 квадратных метры. Такім чынам відавочна, што капазіцыя квадратовай галоўнай залы была ўтворана з падзелам на 9 роўных частак з традыцыйнай бімай (месцам чытання Торы) у цэнтры і аронам кадэшам пры ўсходняй сцяне. Менавіта такая кампазіцыя рашэння ўнутранай прасторы сінагогі была абгрунтаваная сярэднявечным талмудыстам Мойшаю Ізэерлесам (1520—1572). Такое рашэнне дазваляла паступова павялічываць памеры сінагогі, а патрэба такая была вельмі актуальнай — берасцейская іўдзейская абшчына вельмі хутка расла, а месцы ў сінагоге лічыліся нерухомай маёмасцю. У канцы XVI стагоддзя ў сінагогах пачалі будавацца дадатковыя галерэі для жанчын. Амаль у адзін час былі пабудаваны жаночыя галерэі ў сінагоге "Залатая ружа" (Львоў, 1597), у Казімержу каля Кракава і ў Берасьці. Будаўніцтва жаночай галерэі ў Берасьці фінансаваў згаданы вышэй Шаўль Валь у гонар жонкі Дэборы з роду Давіда Друкера. З пабудоваю жаночай галерэі сінагога набыла завершаны выгляд і была акрэслена як найпрыгажэйшая ў ВКЛ. На гравюры Эрыка Дальберга яна прадстаўлена як двухпавярховы будынак з рысамі рэнесансавай архітэктуры.

У асяродзі хрысціянскай культуры сярэднявечча сінагога сімвалізавала юдаізм як дахрысціянскую культуру і Стары Запавет. Хрысціяне добра ведалі, што знаёмыя ім біблейскія сюжэты адбываліся у той краіне, дзе сінагогі былі натуральнаю часткаю краявіду. Таму можна дапусціць што адлюстраванне біблейскіх сюжэтаў на ўніяцкіх абразах "Нараджэнне Маці Божай" (1648-1650) "Пакроў" (1649) і "Успенне" (1650), якія прыпісываюцца "маларыцкаму майстру", утрымліваюць фрагменты архітэктуры берасцейскай сінагогі. Дакладна прапісаныя элементы архітэктуры і канструкцыі сярэднявечных пабудоў не выклікаюць сумніваў адносна іх сапраўднага адлюстравання "з натуры". Адлюстраваныя вобразы не пярэчаць выяве сінагогі на гравюры Эрыка Дальберга (1657), а тлумачаць выкарыстаныя гіпертрафіраваныя прапорцыі верхняй часткі будынка і адпавядаюць сітуацыйнаму суразмяшчэнню іўдзейскіх пабудоў на Жыдоўскім рынку.

Успенне. Абраз сярэдзіны XVII ст. (фрагмент) з Праабражэнскай царквы ў Олтушы. З правага боку кампазіцыі магчыма выяўлена Вялікая сінагога ў БерасціДата: 1650

Найбольшую ўвагу, з гэтага пункту гледжання, прыцягвае правы бок кампазіцыі "Успенне", дзе намаляваны будынак з падценнем і галерэей (жаночай?) над ім. Архітэктура гэтага будынка, з уласцівымі аркадамі, карыфскім архітэктанічным ордэрам пры развітым стылабаце, квадратовымі ваконымі праёмамі за кратамі і ліштвамі вакол іх, мае падабенства да венецыянскіх узораў архітэктуры эпохі Адраджэння. Стылёвая повязь з Венецыянскаю архітэктурай магла мець месца, хоць бы з традыцый роду галоўнага фундатара які паходзіў з венецыянскага горада Падуя.

Брэсцкая крэпасць. Месца, дзе знаходзілася сінагога

Удаласць архітэктурнага рашэння берасцейскай сінагогі паўплывала ў 1628 годзе на рашэнне ВААДу (аналаг Сойму) іўдзеяў ВКЛ, узгадняць праекты пабудовы і перабудовы з галоўнай сінагогай. Так як большасць кагалаў ВКЛ былі ў той час падпарадкаваны яшчэ берасцейскай сінагоге, то "берасцейскія парады" адбіваліся на архітэктурных рашэннях сінагог у межах усяго Вялікага Княства Літоўскага.

PS. У палове XIX стагоддзя за разбурэнне будынка гэтай сінагогі юдэйская грамада атрымала грашовае адшкадаванне ў памеры 80 000 злотых ад расейскіх уладаў. Грошы прыдаліся для будоўлі новай мураванай сінагогі, якая была ўзведзена ў 1842 годзе на скрыжыванні вуліц Міліённай (суч. Савецкая) і Збірагоўскай (суч. Будзённага).

Сінагога ў Брэсце. Пабудавана ў 1842 г.Фота: пачатак ХХ ст.

Чарговы раз спынілася гісторыя берасцейскай юдэйскай грамады 15 кастрычніка 1942 года, калі каля 30 000 чалавек былі замардаваныя. Засталіся па іх больш за 40 бажніц, пабудаваных, згодна з правіламі, акрэсленымі яшчэ ў XVI стагоддзі, некаторыя з іх надаль існуюць, хоць пазнаць іх даволі цяжка...

Рэдакцыя выказывае шчырую падзяку архіву Брэсцкай вобласці ў асобе Ганны Васільеўны Церабунь за дапамогу ў падрыхтоўцы артыкула і прадастаўленне архіўных матэрылаў.

Ірына ЛАЎРОЎСКАЯ

Матэрыял ласкава прадастаўлены аўтарам Ірынай Лаўроўскай у межах сумеснага праекту Radzima.org і ГА "Стары горад"