> Мінская вобласць > Мінскі раён > горад Мінск (Менск) > Верхні горад
Мінск (Менск). Верхні горад
Мінск (Менск).  Верхні горад

Верхні горад | Мінск (Менск)

Выбраныя здымкі

Мінск (Менск).  Верхні горад

Від на Верхні горад ад Траецкай гары Фота © К. Шастоўскі |

Мінск (Менск).  Верхні горад

Былы касьцёл бэрнардынак Фота © К. Шастоўскі |

Мінск (Менск).  Верхні горад

Высокі рынак у пачатку 19 ст. (малюнак і рэканструкцыя В.Сташчанюка) Фота © К. Шастоўскі |

На працягу ўсёй гісторыі Менска аж да другой паловы XIX ст. сапраўдным бічом былі частыя і вялікія пажары, якія не раз ушчэнт вынішчалі горад. Адзін з такіх пажараў здарыўся ў 1547 г. Вынікі яго былі жахлівымі. Амаль увесь горад і замак згарэлі. Трагічная падзея мела водгук ва ўсім Вялікім княстве. Неўзабаве Вялікі князь Літоўскі і кароль польскі Жыгімонт Аўгуст прыслаў у Менск сваіх рэвізораў з заданнем упарадкаваць новую забудову горада.

Галоўная ўвага ў забудове Менска была звернута на Верхні горад. Тут былі спраектаваны новыя вуліцы і пачалася метадычная забудова. Трасіроўка вуліц Верхняга горада, калі меркаваць па многіх пазнейшых планах горада, даціроўках будынкаў і іншых прыкметах, дайшла да нас без змен з канца XVI ст. Але не выключаецца, што асноўныя трасы ўзніклі значна раней, магчыма, з канца XIV—XV ст. Забудова Верхняга места рабілася ўжо не стыхійна, а зыходзячы з прадуманых задач і выяўляла выразныя рэнесансава-барочныя рысы гарадской планіроўкі — авальныя выгіны вулічных трас, закрытую перспектыву вуліц і завулкаў, радыяльную і абавязковую сувязь з галоўнай плошчай і інш. Верхні горад пасля пажару 1547 г. забудоўваўся ізноў жа драўлянымі дамамі, але планіроўка яго, рацыянальна распрацаваная горадабудаўнікамі, замацавала трасіроўку вуліц і прадвызначыла нават некаторыя рысы і асаблівасці пазнейшых мураваных будынкаў XVII—XVIII стст., якія былі ўзведзены на Высокім рынку. План барочнага горада падпарадкоўваў сабе план будынка. 3 такой асаблівасцю гарадскога плана вымушана было часам лічыцца і пазнейшае горадабудаўніцтва.

Пацвярджэннем даўнасці кампазіцыйнага плана вуліц Верхняга горада можа служыць тая асаблівасць, што многія дамы, асабліва вуглавыя, не маюць прамавугольных планаў і простых ліній у сваёй аснове, вуглы іх скошаныя, лініі выгнутыя, планы трапецападобныя, арыентаваныя па вуліцах і скрыжаваннях. Такое аб'ёмна-планіровачнае вырашэнне гарадской прасторы, тыповае для барочных гарадоў, і стварае заўсёды своеасаблівы архітэктурны эфект. Вуліцы такога горада ніколі не былі прамымі. Яны заўсёды мелі плаўныя павароты, дугавыя закругленні, хваліста выгіналіся, адлюстроўваючы гістарычную тапаграфію (як, напрыклад, Няміга), і, такім чынам, заўсёды мелі закрытую перспектыву, стваралі кампазіцыяй сваіх аб'ёмаў адпаведны вобраз і мікрасвет. Непрамалінейнасць вуліц давала магчымасць аглядаць усю вулічную панель, фасад кожнага дома, нягледзячы на тое, што вуліцы былі вузкімі.

Планіроўка Верхняга горада — цікавае, простае і аптымальнае горадабудаўнічае вырашэнне плана на мясцовасці. На вяршыні плато размяшчалася рыначная плошча з ратушай і крамамі. 3 поўначы і ўсходу шэсць вуліц жывапісна спускаліся па схілах узгорка і звязвалі раён Нізкага горада (Нямігу, рыначную плошчу, вуліцу Зыбіцкую) і Замчышча з плошчай Высокага рынку. Усіх жа вуліц, якія, як артэрыі, з усіх бакоў зыходзіліся да плошчы, да «сэрца» горада, было дзесяць.

Свабодны еўрапейскі горад выпрацаваў сваю горадабудаўнічую структуру, незалежную ад замка, абавязковым элементам якой была рыначная плошча з ратушай, гандлёвымі радамі, крамамі, святынямі і кляштарамі. Ратуша на Высокім рынку стаяла з XV ст. Але да XVII ст. архітэктурна і сацыяльна неразвіты Высокі рынак не ствараў яшчэ новага горада, які б выяўляў яго новую сутнасць і новыя сацыяльна-эканамічныя адносіны. Інтэнсіўнае мураванае будаўніцтва пачалося ў Менску з самага пачатку 17 ст. Узводзіліся цэрквы, касцёлы, кляштары, крамы, дамы багатых гараджан.

У свой час Менск быў адным з асяродкаў кальвінізму. Тут яго пашыралі і апякалі мясцовыя магнаты, многія гараджане. Галоўнай святыняй Менска, на якую сыпаліся фундацыі апекуноў і прыхільнікаў, у той час быў кальвінісцкі збор на памянёнай Зборавай вуліцы. Але неўзабаве становішча рэзка перамянілася. 3 1596 г., пасля уніі каталіцкай і праваслаўнай цэркваў, уніяты, як і католікі, атрымалі дзяржаўныя прывілеі і розныя выгады. Распаўсюджванне уніяцтва ў Менску сустрэла не толькі прыхільнікаў, але і праціўнікаў у абліччы многіх старэйшых праваслаўных беларускіх родаў, шляхты і гараджан. Актывізуецца дзейнасць праваслаўных брацтваў. І з аднаго і з другога боку пішуцца скаргі «яго каралеўскай міласці», гучаць пропаведзі і выступленні, арганізуюцца друкарні, выпускаюцца кнігі, збіраюцца сродкі, ахвяруюцца фундушы на будаўніцтва кляштараў і святынь. Пры падтрымцы актыўных фундатараў і розных грамадскіх слаёў перабудоўваюцца старыя драўляныя кляштары на мураваныя; узнікаюць новыя. Прытым і уніяты, і католікі, і праваслаўныя імкнуліся засведчыдь сваю сілу і прысутнасць у горадзе шляхам пабудовы манументальных мураваных храмаў і манастыроў. Ідэйнае саперніцтва стымулявала мураванае будаўніцтва.

У гэты час у Менск прыязджаюць віленскія дамінікане. Прыблізна ў 1605 г. было пачата і да 1615 г. у асноўным закончана будаўніцтва мураванага дамініканскага касцёла.

Амаль адначасна з дамініканскім касцёлам, у 1616 г., на плошчы Высокага рынку на месцы старой Святадухаўскай царквы распачалося будаўніцтва новай, мураванай з манастыром. У першай палове XVII ст. манастырскі будынак быў ужо вымураваны. У ім размясціліся базыльяне. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793), калі Менск адышоў да Расеі, Святадухаўскі уніяцкі базыльянскі кляштар быў ліквідаваны; сюды быў пераведзены праваслаўны Петрапаўлаўскі манастыр (1795), а Святадухаўская царква перайменавана ў 1799 г. у Петрапаўлаўскі праваслаўны сабор.

Мураваны будынак былога базыльянскага кляштара ў змененым выглядзе захаваўся да сённяшняга дня. У 1650 г. насупраць будынка мужчынскага кляштара намаганнямі уніяцкага мітрапаліта Антонія Сялявы быў пабудаваны базыльянскі жаночы кляштар (цяпер вуліца Энгельса, 1). Кляштарныя будынкі базыльян уяўлялі адзіны архітэктурны комплекс з кампазіцыйным цэнтрам — царквой Святога духа. 3 правага боку да царквы прымыкалі пабудовы мужчынскага кляштара, якія злучаліся з ёй унутраным уваходам. У плане будынкі мелі форму выцягнутай літары «П». Пасля закрыцця уніяцкага Святадухаўскага кляштара тут размяшчаліся манахі Петрапаўлаўскага манастыра, а потым была менская гімназія. 3 яе сцен выйшлі многія вядомыя беларускія грамадскія дзеячы, вучоныя і творцы. Тут жа вучыўся Станіслаў Манюшка. У другой палове XIX ст. будынак перарабілі пад губернскія казённыя ўстановы; быў зменены знешні дэкор у стылі класіцызму і надбудаваны трэці паверх.

Кляштарныя пабудовы базыльянак злучаліся з паўночна-заходняга боку праз вуліцу Дамініканскую вузкім мураваным крытым праходам з апсіднай прыбудовай царквы. Вуліца Дамініканская, такім чынам, наглуха замыкалася гэтым пераходам і стварала глыбокі тупік.

У першай чвэрці XVII ст. на Высокім рынку распачалі будаўніцтва мураванага касцёла і кляштара бернардынцы. Ул. Сыракомля падае дзве даты яго фундацыі. Згодна адных звестак будаўніцтва было распачата ў 1624 г. Па іншых фактах выходзіць, што кляштар бернардынцаў пабудавалі ў 1628 г. Касцёл і кляштар бернардынцаў былі пабудаваны, трэба меркаваць, дэесьці ў другой палове 20-х — пачатку 30-х гг. XVII ст.

Бернардынцы займалі цэлы квартал паміж вуліцамі Вялікай і Малой Бернардынскімі, плошчай Высокага рынку і вуліцай Зыбіцкай. Капітальны комплекс, пабудаваны ў стылі барока, захаваўся да нашага часу. Касцёл арыентаваны галоўным фасадам на вуліцу Вялікую Бернардынскую (сёння вуліца Кірылы і Мяфодыя). У 1868 г. бернардынскі кляштар быў зачынены, яго памяшканні і касцёл перададзены пад архівы. Верагодна, у гэты час быу знішчаны барочны франтон на фасадзе; высокая канструкцыя даху заменена нізкай. У 1981 г. пачалася рэстаўрацыя гэтага помніка ў тым выглядзе, у якім ён існаваў у XVII—XVIII стст. І дагэтуль у будыку бернардынскага касцёла знаходзіцца архіў, а у будынку кляштара - вайсковая ўстанова.

Услед за пабудовай кляштара і касцёла бернардынцаў пачынаецца мураванне касцёла і кляштара бернардынак. У 1612 г. будаўніцтва іх было ў асноўным закончана. Пабудовы бернардынак займалі таксама цэлы квартал на вуліцы Вялікай Бернардынскай ад плошчы Высокага рынку да вуліцы Зыбіцкай. Архітэктурны комплекс бернардынак захаваўся. Двухвежаввы касцёл у стылі таповага беларускага (віленскага) барока — зараз праваслаўны сабор. У кляштарных будынках да нядаўняга часу былі жылыя дамы. У 1863 г. у мурах бернардынак царскія ўлады зрабілі часовую турму. Тут трымалі пад стражай сярод іншых і удзельніцу паўстання дачку В. Дуніна-Марцінкевіча Камілю.

У 1633 г. фундаваўся кляштар бенедыктынак, што знаходзіўся на старой Кальварыі. У гэты час пабудовы, магчыма, былі яшчэ драўлянымі. Мураваныя кляштарныя будынкі з'яўляюцца ў другой палове 17 ст.

Такім чынам, у першай палове 18 ст. пабудавана большасьць мураваных культавых пабудоў і кляштараў у Верхнім горадзе. Але, акрамя культавага, на працягу усяго 17 ст., у горадзе і асабліва на Верхнім рынку метадычна вялося мураванае цывільнае будаўніцтва (асабнякі і крамы). Вядома, што ў 1654 г. князь Геранім Сангушка купіў вялікі мураваны дом на рагу Койданаўскай і Высокага рынку.

Па сведчанню чэха В. Танера (1678), галоўным упрыгожаннем плошчы Высокага рынку была ратуша, якая стаяла ў сярэдзіне ў акружэнні мноства крам. Ратуша была зруйнавана расейскімі ўладамі, каб знішчыць з памяці Менска і ягоных жыхароў, што некалі гэта быў свабодны еўрапейскі горад.

Аб тым, што ў XVII ст. Высокі рынак быў значна забудаваны мураванымі жылымі дамамі, сведчаць не толькі дакументы і сучаснікі. Пры натурным даследаванні забудоў Верхняга горада і Троіцкага прадмесця выявілася цікавая акалічнасць. Шмат якія будынкі XIX ст, маюць ніжнія паверхі і падвалы XVII—ХVIII стст.

Да сярэдзіны XVIII ст. быў архітэктурна закончаны выразны ў сваім горадабудаўнічым вырашэнні і мастацкім вобразе ансамбль плошчы Верхняга горада. Фарміраванне яго было канчаткова завершана пасля пабудовы ў 1709—1710 гг. на заходнім баку плошчы езуіцкага касцела і мураваных будынкаў калегіума. У 1750 г. з правага боку касцёла была вымуравана, гэтак жа як і касцёл, у стылі барока, трох'ярусная "гарадская" (так яе называлі) вежа з гадзіннікам, што надало ўсяму комплексу закончанае і характэрнае гучанне. К канцу XVIII ст. езуіцкія пабудовы займалі ўжо ўвесь паўднёва-заходні бок плошчы Высокага рынку і большую частку тэрыторыі па левым баку вуліцы Койданаўскай да перасячэння яе з Філіцыянскай. Будынкі езуітаў былі адны з самых капітальных у горадзе. У 19 ст. у іх размяшчаліся дом губернатара, дом віцэ-губернатара і розныя ўстановы. Гарадская вежа — помнік барока сярэдзіны XVIII ст. — зараз не існуе. Кафедральны касцёл часткова быў перабудаваны ў 1951 г. У 1990-х яму вернуты арыгінальны выгляд. На сённяшні дзень, акрамя кафедральнага касцёла, часткова захаваўся адзін з будынкаў калегіума. Гэта быў прыгожы двухпавярховы дом. Пад час вайсковых дзеянняў, якія бясконца вяліся на тэрыторыі Беларусі, тут любілі спыняцца розныя вайсковыя дзеячы - гетман Мазепа, Карл 12, Пётар 1, французскі маршал Даву. Пазней у былым езуіцкім будынку размяшчалася бібліятэка. Гэты помнік архітэктуры і гісторыі ў 1968 г. перабудавалі ў чатырохпавярховы гмах. Зараз тут - музычная школа.

У пачатку XIX СТ. у раёне плошчы Высокага рынку новых мураваных дамоў не будавалі. Вяліся толькі рамонтныя работы, надбудоўкі і часам перабудоўкі на старых асновах, якія рабіліся пасля пажараў. Такім чынам, к пачатку XIX ст. будаўніцтва ў Верхнім горадзе ў асноўным завяршаецца.

У Другую сусветную вайну Менск на 80 % быў разбураны, частка горада XIX — пачатку XX ст. была амаль поўнасцю знішчана. Больш пашанцавала старому гораду. Ен уцалеў.

Крыніца (з зьмяненьнямі):
Зянон Пазьняк
Рэха даўняга часу
Менск, Народная асвета, 1985


У дадатак:
На мяжы XVIII і XIX стагоддзяў сям'я старажытнага беларускага шляхецкага роду Ваньковічаў узвяла шыкоўную гарадскую сядзібу ў стылі класіцызму (сучасная вуліца Інтэрнацыянальная), якая ўключала жылы дом, які захаваўся, два флігелі, гаспадарчыя пабудовы і фруктовы сад. Гэты помнік сядзібна-паркавай архітэктуры звязаны з жыццём і творчасцю вядомага беларускага мастака-рамантыка Валенція Ваньковіча, сябра Адама Міцкевіча і Аляксандра Пушкіна, скончыўшы ў 1824 годзе Пецярбургскую акадэмію мастацтваў, жыў і працаваў у Менску. У сядзібе Ваньковічаў у розныя часы часта бывалі вядомыя дзеячы мастацтва — мастак Ян Дамель, кампазітар Станіслаў Манюшка, паэты Уладзіслаў Сыракомля і Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч.

У Верхнім горадзе знаходзяцца некалькі арыгінальных па архітэктуры жылых дамоў на вуліцах Валадарскага, 12, Герцэна, 4, Інтэрнацыянальнай, 31, Музычным завулку, 5, плошчы Свабоды, 19 і 21. Першы з іх узведзены з рысамі эклектыкі і неабарока ў канцы XIX стагоддзя, астатнія — намнога раней, у канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя ў стылі класіцызму. Будынак у Музычным завулку часта называюць Домам масонаў. Тут у свой час збіраліся на свае тайныя сустрэчы члены мінскай масонскай ложы «Паўночны факел».

На плошчы Свабоды знаходзіцца комплекс былога Гасцінага двара. У XVIII стагоддзі тут знаходзіўся так званы Высокі рынак, дзе, дарэчы, месцілася і згаданая вышэй Ратуша. Будынкі Гасцінага двара двойчы (у канцы XVIII стагоддзя па праекту гарадскога архітэктара Фёдара Крамера і ў 1909 годзе) падвяргаліся рэканструкцыям. Пасля апошняй з іх тут знаходзіліся аддзяленне Азова-Данскога камерцыйнага банка і купецкі клуб, падчас першай сусветнай вайны размяш-чаўся шпіталь, працаваў камерны тэатр.

Верхні горад зьнішчаюць

У 1983–85 гадах былі складзеныя праекты, якія прадугледжвалі паэтапную, на працягу дзесяці гадоў, рэстаўрацыю Верхняга гораду. Але пасьля перастройкі ды распаду СССР дзяржава ўжо не магла цягнуць гэты прыгожы праект і аддала яго ў рукі аднае толькі арганізацыі, закрытага акцыянэрнага таварыства «Стары Менск». «Рэстаўратары» самі шукалі сабе заказчыкаў з мэтаю максымальнага прыбытку. Самі па сабе адпалі праекты стварэньня ў Верхнім горадзе музэяў ды тэатраў. Каб рабіць максымальна хутка ды танна, старыя дамы зьнішчалі дазваньня, вымалі старажытныя падмуркі, адкрытым спосабам падводзілі камунікацыі, зьнішчалі археалягічныя пласты. Затым з бэтону й новай цэглы будавалі муляж, пры тым ніхто ня дбае пра сапраўднасьць інтэр’ераў. Запанаваў рубель.

Калі, напрыклад, разьбіралі адзін з помнікаў архітэктуры, дом XVIII стагодзьдзя на вуліцы Герцэна 2, выявілі, што на другім паверсе была расьпісаная фрэскамі заля, а палова дому складзеная ў тэхніцы фахвэрку (прускага муру). Але гэта нікога не спыніла. Дом быў зруйнаваны, сталярку, што прастаяла больш за два з паловай стагодзьдзі, пусьцілі ў сьмецьце. На гэтым месцы цяпер стаіць копія таго дому. Бяз фрэсак, натуральна.

Грамадзкасьць патрабуе спыніць далейшы зьдзек псэўдарэстаўратараў са старасьвеччыны. Напрыклад, пачаць аднаўленьне малога гасьцінага двара на плошчы Свабоды, дом 19/21, што каля праваслаўнага сабору. Гісторыя ратаваньня гэтага будынку, унесенага, дарэчы, ва ўсе энцыкляпэдыі й даведнікі, паказальная. Спачатку яго хацелі зьнесьці мэтрабудаўцы, але па тэлебачаньні выступіў Зянон Пазьняк і давёў, што гэты дом — неад’емная частка ансамблю, і ягоны знос, недапушчальны сам па сабе, утворыць візуальную дзюрку — ад Кансэрваторыі ў нікуды. Яго тады паслухаліся й пастанавілі за кошт «Мэтрабуду» гэты дом зьберагчы. Была ўпершыню ў Беларусі ўжытая тэхналёгія «сьцяны ў грунце», калі па чарзе падкапаныя падмуркі залівалі бэтонам, што ўтвараў суцэльную падушку. Дом пабялілі і пакінулі рэстаўратарам. Прыйшлі рэстаўратары і... зьнесьлі гэты дом амаль цалкам, каб скласьці яго з новай цэглы.

У другой палове 90-х узьнік праект аднаўленьня гандлёвых радоў па праекце Вераб’ёва, які прадугледжваў зьнішчэньне аўтэнтычных канструкцый. Грамадзкасьць абурылася, пайшлі лісты ў Міністэрства культуры, гарвыканкам, камітэт па ахове помнікаў. З Інстытуту гісторыі Акадэміі навук прыйшло экспэртнае заключэньне, паводле якога прадугледвалася закансэрваваць рады, захаваць скляпеньні і паціху распачаць рэканструкцыю. Таксама прадугледжвалася захаваць старажытныя могілкі, правесьці эксгумацыю і ўрачыста перапахаваць нябожчыкаў з удзелам сьвятароў.

На жаль, патрабаваньні Інстытуту гісторыі былі праігнараваныя. Цяпер будаўнічыя работы ўжо зьнішчылі помнік археалёгіі й архітэктуры, ўнікальныя могілкі, а косткі выкіданы на сьметнік.

У 1988 г. гэты аб’ект набыў статус помніку архітэктуры і археалёгіі рэспубліканскага значэньня. Верхні горад быў унесены ў сьпіс помнікаў архітэктуры пад нумарам 1, як помнік міжнароднага значэньня. Але “Стары Менск” цалкам зьнішчае горад.

Той муляж, які плянуюць пабудаваць, ужо ня будзе помнікам архітэктуры й археалёгіі і страціць каштоўнасьць.

Па матэрыялам газэты "Наша Ніва" і радыё "Свабода"

Паведамленні

Год пабудовы (перабудовы): XVI-XX
Каардынаты:
53° 54'15.40"N, 27° 33'19.56"E

Фотагалерэі