> Брэсцкая вобласць > Пружанскі раён > вёска Магілёўцы > Палацава-паркавы ансамбль Быхаўцаў
Магілёўцы. Палацава-паркавы ансамбль Быхаўцаў
Магілёўцы. Палацава-паркавы ансамбль Быхаўцаў

Палацава-паркавы ансамбль Быхаўцаў | Магілёўцы

Год пабудовы (перабудовы): XIX
Каардынаты:
52° 52'10.82"N, 24° 40'38.47"E

Фотагалерэі

Выбраныя здымкі

Магілёўцы. Палацава-паркавы ансамбль Быхаўцаў

Сядзіба Дзяконскіх у Магілёўцах | Дата: < 1912

Магілёўцы. Палацава-паркавы ансамбль Быхаўцаў

Былы сядзібны дом у Магілёўцах (цяпер - лячэбніца) Фота © Кузіч Мікола | Дата: 25/08/2011

Магілёўцы. Палацава-паркавы ансамбль Быхаўцаў

Фота © Кузіч Мікола | Дата: 25/08/2011

Сядзіба належала старадаўняму ліцвінскаму роду Быхаўцаў. Заснавальнікам роду быў Міцько Быхавец. Ён меў сыноў Васіля (Тышко), Васько і Андрэя. “Бояре смоленские” Васіль і Васько атрымалі Магілёўцы, Лыскава і многія іншыя маёнткі і фальваркі (Лібярполь, Гута, Разалін) ў XVI ст. за верную службу каралю польскаму і вялікаму князю літоўскаму Жыгімонту І Старому (1506 – 1548).

Многія прадстаўнікі роду Быхаўцаў вызначыліся ў гісторыі нашай дзяржавы – займалі высокія пасады, абаранялі Айчыну ад ворагаў, займаліся асветнай дзейнасцю. Іх погляды не заўсёды супадалі з афіцыйнымі. Так паплаціўся за сваё іншадумства Самуэль Быхавец (1600 - ?), стараста люцынскі, які ў 1689 г. указам караля Яна ІІІ Сабескага (1674 – 1696) быў асуджаны на вечнае выгнанне. Незалежнымі меркаваннямі і самстойнасцю вызначаліся і прадстаўніцы гэтага заможнага роду. У XVIII ст. на ўсю Рэч Паспалітую прагрымела імя Розы Быхавец, якая насуперак волі бацькоў па ўласнаму жаданню выбрала сабе мужа – незаможнага шляхціца Адама Біспінга.

Адным з найвядомейшых прадстаўнікоў роду быў Язэп Уладзіслаў Быхавец (1778 – 1845). Ён быў камергерам апошняга караля Рэчы Паспалітай Станіслава Аўгуста Панятоўскага (1764 – 1795). Яго прызваннем была філасофія. Ён падзяляў ідэі Эмануіла Канта, вучням якога з’яўляўся. Пасля падзелаў дзяржавы Язэп Уладзіслаў служыў у напалеонаўскім войску ў якасці ад’ютанта неапалітанскага караля і зяця імператара французаў Мюрата. Гэты яго ўчынак, як і многіх прадстаўнікоў ліцвінскай шляхты, быў выкліканы марай з дапамогай Напалеона аднавіць незалежнасць Рэчы Паспалітай.

Прадстаўнікі роду заўсёды змагаліся за сваю радзіму, іх імёны сустракаюцца сярод прыхільнікаў нацыянальна-вызваленчых паўстанняў 1794, 1830 – 1831, 1863 – 1864 г.г. Так, Адам Ян Віктар Быхавец (1796 -?) быў сярод паўстанцаў К. Каліноўскага, за што быў высланы ў Пензенскую губерню. Пад наглядам паліцыі знаходзіліся Станіслаў і Казімір Быхаўцы, якіх падазравалі ў палітычнай неблаганадзейнасці.

У канцы ХІХ ст. Магілёўцы ад Быхаўцаў перайшлі да Дзяконскіх (родзічаў па мацярынскай лініі), сярод якіх найбольш вядомы паэт Альбін Дзяконскі (1892 – 1939), што загінуў у сталінскай турме.

Аднапавярховы палац у Магілёўцах быў узведзены ў сярэдзіне XVIII ст. на высокай тэрасе р. Мушка. Палац быў арыентаваны на поўдзень. Яго пакрываў высокі чатырохсхільны гонтавы дах. Будынак меў у плане прамавугольнік і вылучаўся масіўным ганкам. Некаторая перабудова палаца была праведзена ў сярэдзіне ХІХ ст. Крылы палаца былі падоўжаны, а цэнтральная частка складалася з высокага порціка на 4 іанічных калонах. Падобны порцік меўся з паркавага боку, але быў асіметрычны параднаму, таму што на цэнтральнай восі палаца знаходзілася сямейная капліца з зашклёнымі сценамі, накрытая шатровым дахам. Капліца была пабудавана ў сярэдзіне XVIII ст. У плане яна была васьмерыковая на высокім фундаменце.

Палац быў атынкаваны і пафарбаваны ў белы колер. Унутраныя пакоі былі высцелены дубовым паркетам і багата аздоблены. Прыгажосцю вылучалася мэбля палаца ў стылі ампір, аздобленая бронзай. На сценах меліся партрэты продкаў, у зашклёных шафах – значны збор саксонскага фарфоравага посуду на 100 асоб. На сценах віселі карціны, бронзавыя кандэлябры. Цікава былі аздоблены більярдная, музычны салон, сталовая, кабінет, спальні, пакоі для адпачынку і гасцявыя пакоі (на другім паверсе). У іх меліся кафляныя печы, каміны, паркетныя падлогі з дуба і ясеня. У пакоі, які насіў назву “скарбца”, меліся краты, так як там змяшчаўся вельмі каштоўны збор старадаўняй зброі і манет. Унутраная прастора бібліятэкі была аформлена мэбляй з карэльскай бярозы, вялікім круглым сталом на 20 асоб, 3 жырандолямі з каляровага венскага шкла. Кнігазбор складаўся з 3 тысяч тамоў. У цэнтры бібліятэкі стаяў вялікі стол, а уздоўж сцяны дыван, разлічаны на 20 чалавек. Каля сцен стаялі шафы з кнігамі. У нішах віселі жырандолі з каляровага венецыянскага шкла.

У кніжным зборы мелася каля 3 тыс. кніг, у тым ліку ўнікальны рукапіс Беларускага летапісу (так званая “Хроніка Быхаўца”). У творы змяшчалася гісторыя ВКЛ ад легендарных часоў да 1506 г. Каштоўнасць “Хронікі” (ІІІ беларускага летапіснага зводу) ў тым, што яна ўтрымлівае звесткі складзеныя па ўспамінах, назіраннях аўтара, сямейных паданнях князёў Алелькавічаў і Гаштольдаў. Асабліва падрабязна апісаны падзеі канца XV – XVI ст.ст., якія адбываліся ў раёне Наваградка і Слуцка. У “Хроніцы Быхаўца” ўтрымліваецца багаты этнаграфічны матэрыял. Аўтар твору апісаў язычніцкія звычаі і абрады літоўцаў, заняткі насельніцтва, зброю, меры даўжыні, музычныя інструменты, народны каляндар. Лічаць, што асноўнай прычынай стварэння твору стаў пачатак Лівонскай вайны (1558 – 1583). Істотныя тэрытарыяльныя страты, якія панесла ВКЛ, выклікалі імкненне ліцвінскіх патрыётаў нагадаць пра гераічныя і велічныя старонкі барацьбы з Масквой, пра тое, што і “літоўскае кап’ё стаяла ля сцен Масквы”. “Хроніка” была створана ў 60 - 70-я – г.г. XVI ст. на старабеларускай мове кірыліцай (у XVII ст. перапісана лацінкай). Твор ствараўся на аснове больш ранніх крыніц – “Хронікі Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага” (20-я г.г. XVI ст.), “Галіцка-Валынскага летапісу”, “Беларуска-літоўскага летапісу” (1446 г.). Ёсць розныя меркаванні аб аўтарстве твора. Паводле сцвяржэння даследчыка М. Улашчыка хроніка была створана пры двары князёў Слуцкіх, спачатку яе пісаў праваслаўны аўтар (непрыязнае стаўленне да польскай палітыкі), а потым католік. Па меркаванні краязнаўцы В. Церахавай “Хроніка” напісана Тышко Быхаўцам у Лыскаўскім замку. У 1834 г. Аляксандр Быхавец перадаў гэты твор гісторыку Тэадору Нарбуту, які ў гэты час працаваў над 10-томнай “Старажытнай гісторыяй літоўскага народа”. Твор захоўваўся ў яго маёнтку Шаўры Лідскага павета. У 60-я г.г. ХІХ ст. пасля смерці Т. Нарбута арыгінал “Хронікі Быхаўца” быў страчаны. Не захаваўся пачатак твора і яго заканчэнне. Каштоўны магілявецкі кнігазбор быў поўнасцю разрабаваны немцамі ў час І сусветнай вайны.

Каля сядзібы меўся стары парк. У ім раслі векавыя ліпы, клёны, таполі. Вакол палаца знаходзіліся вялікія газоны, клумбы і кусты. Невялікая частка парку, абнесеная нізкім мурам з боку параднага ўезда, называлася “цялятнікам” і была абсаджана мноствам кветак у адпаведнасці з порамі году. Парк спускаўся ў нізіну і называўся там “звярынцам”. У ім мелася маляўнічая сажалка з белымі лілеямі. У парку быў пастаўлены стол на невялікай гранітнай ножцы. Пры Дзяконскіх парк перапланавалі. Ад старой кампазіцыі засталіся 37 ліпавых дрэу, якія вялі да партэра. Зараз, у сувязі з існаваннем на тэрыторыі сядзібы бальніцы, захавалася толькі частка гэтага паркавага комплексу – невялікія пералескі, дрэўныя групы з лістаўніц, ліп, бяроз, соснаў, ёлак, клёнаў, таполяў белых, псеўдацсугі Мянзіса, татарскіх клёнаў.

Літаратура:
Беларусь: Энцыклапедычны даведнік. – Мн., 1994. – 800 с.
Мысліцелі і асветнікі Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. – Мн., 1995. – 671 с.
Несцярчук Л.М. Замкі, палацы, паркі Берасцейшчыны Х – ХХ ст.ст. – Мн., 2002. – 336 с.
Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Пружанскага раёна – Мн., 1992. – 456 с.
Пружаншчына літаратурная // Раённыя будні. 1998. 26 мая.
Сліж Н. Статус жанчыны-шляхцянкі ў ВКЛ (XVI – XVIII ст.ст.) // Беларускі гістарычны часопіс. 1996. № 4. с. 57 0 67.
Федорук А.Т. Старинные усадьбы Берестейщины. – Мн., 2004. – 576 с.
Ходзін С. Летапісанне на Беларусі // Беларускі гістарычны часопіс. 1997. № 2. с. 81 – 94.
Терехова В. И курганы, и битвы, и память, и жизнь ... // Беларуская думка. 1993. № 7. с. 49 – 51.
Ходзін С. Летапісанне на Беларусі // Беларускі гістарычны часопіс. 1997. № 2. с. 81 – 94.
Церахава В. Хроніка Быхаўца // Берасцейскія карані. – Брэст., 1998. – с. 194 – 196.
Церахава В. Хроніка Быхаўца // Раённыя будні. 1997. 8 верасня.
Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – т.2. – Мн., 1994. – 537 с.
Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – т. 6. – ч. 1. – Мн., 2003. – 616 с.
Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя. – Мн., 1989. – 575 с.

Крыніца:
http://pruzhany.brest.by