> Брэсцкая вобласць > Пінскі раён > вёска Парэчча > Сядзібна-паркавы ансамбль Скірмунтаў
Парэчча. Сядзібна-паркавы ансамбль Скірмунтаў
Парэчча. Сядзібна-паркавы ансамбль Скірмунтаў

Сядзібна-паркавы ансамбль Скірмунтаў | Парэчча

Год пабудовы (перабудовы): XIX
Каардынаты:
52° 17'25.50"N, 25° 47'33.83"E

Фотагалерэі

Выбраныя здымкі

Парэчча. Сядзібна-паркавы ансамбль Скірмунтаў

Фабрычны будынак Фота © V. Dziadok i S.Chareuski |

Парэчча. Сядзібна-паркавы ансамбль Скірмунтаў

Крыж на месцы пахаваньня Рамана Скірмунта Фота © Віктар Валынец |

Парэчча. Сядзібна-паркавы ансамбль Скірмунтаў

Фабрычны будынак пач. 20 ст. Фота © Zmitser Savelyeu |

Старадаўні палацава-паркавы комплекс, радавое гняздо Скірмунтаў. Першая ўзгадка пра в. Парэчча датуецца 1495 г., калі пінская князёўна Марыя перадала 2 дворышчы ў Парэчча Мацвею Грычыну. Ад пінскага князя Фёдара ён атрымаў таксама дворышчы ў Моладаве, Праходах, Варацэвічах. Па спадчыне яны перайшлі да ягонага сына Барыса (1140-1527).

Акрамя роду Войнаў-Грычыновічаў у Парэччы пазней гаспадарылі Полазавы, Цярлецкія. Пасля смерці Барыса, падкаморага пінскага, маёнткі адышлі да ягонага сына Сямёна Войны, потым унука Станіслава. Наступным гаспадаром маёнтка быў нашчадак Барыса Уладзіслаў Война-Грычыновіч, які атрымаў права на спадчыну ў 1649 г.

Як лічыць Р.Афтаназы, дачка апошняга з гаспадароў Парэчча з роду Войнаў-Грычыновічаў Мацвея Войны Элеанора ў 1692 г. выйшла замуж за Казіміра Дамініка Агінскага, ваяводу віленскага, таму маёнтак стаў уласнаснасцю Агінскіх на працягу ўсяго XVIII ст. Спачатку ім валодаў сын Казіміра Юзаф, жанаты з князёўнай Ганнай Вішнявецкай, затым іхні сын князь Міхал Казімір Агінскі, гетман ВКЛ. Абцяжараны даўгамі, ён перадаў свае маёнткі ў 1791 г. пляменніку князю Міхалу Клеафасу Агінскаму (1765-1833), вядомаму кампазітару, аўтару славутага паланэза "Развітанне з Радзімай".

Князь Міхал Клеафас Агінскі таксама не змог утрымаць усіх уладанняў і частку з іх, Моладава і Парэчча, у 1792 г. прадаў Сымону Скірмунту (1747-1835), які пазней стаў маршалкам брэсцкім і пінскім, паслом на Варшаўскі сейм. Сымон Скірмунт быў заснавальнікам моладава-парэцкай лініі роду. Сваю асноўную рэзідэнцыю Сымон Скірмунт заклаў у Моладаве. Ягоны сын Аляксандр (1798-1870), жанаты з Канстанцыяй з Сулістроўскіх, заснаваў у Парэччы цукровы завод, які неўзабаве згарэў і на ягоным месцы быў пабудаваны ў 1835 г. новы, а праз два гады тут была закладзена суконная фабрыка, таму Парэчча стала адзіным буйным прамысловым цэнтрам Палесся ў ХІХ ст.

Пасля Аляксандра гаспадаром маёнтка стаў ягоны сын Аляксандр (1830—1911), жанаты з Феафілай з Любанскіх. Пры ім прамысловасць у краі атрымала яшчэ большае развіццё, асабліва суконная. Дзякуючы актыўнай дзейнасці бацькі і сына Скірмунтаў Парэчча набыло характар цэнтра прамысловасці, якая праіснавала да 1-й сусветнай вайны, калі маёмасць і абсталяванне фабрык былі вывезены кайзераўскімі войскамі, а гаспадарчыя пабудовы часткова разбураны і не змаглі поўнасцю аднавіцца.

Апошнім гаспадаром Парэчча быў вядомы прадстаўнік беларускай інтэлігенцыі Раман Скірмунт (1868—1939). Ён быў абраны дэпутатам у Дзяржаўную думу Расеі, затым увайшоў ва урад Беларускай Народнай Рэспублікі ў 1918 г., а ў 1930-1935 гт. з'яўляўся сенатарам Польшчы, карыстаўся асаблівай шанай мясцовых сялян. У верасні 1939 г. сяляне схавалі яго ад чырвонаармейцаў. Пад пагрозай рэпрэсіўных дзеянняу і ўціску на жыхароў Раман вымушаны быў ехаць у Пінск, але па дарозе быў забіты. Пахаваны на ўскрайку Парэцкага парку.

Пры Аляксандры-малодшым адно са старых фабрычных збудаванняў, размешчаных на маляўнічым беразе р.Ясельды, была перабудавана і абсталявана пад рэзідэнцыю Скірмунтаў, але нават пасля карэннай рэканструкцыі палац не меў стылявога архітэктурнага афармлення. Будынак застаўся двухпавярховым, у плане меў форму прамавугольніка, быў накрыты гладкім двусхільным дахам. Да бакавых фасадаў былі прыбудаваны галерэі. Парадны фасад гладка атынкаванага будынка меў мураваную веранду, на даху якой узвышаліся каменныя вазы. Парадны ўваход у палац быў увенчаны гербавым шчытом, а міжаконная прастора была аздоблена гірляндамі з выявай раслін. Паркавы фасад, звернуты да р. Ясельды, меў балкон з каванай жалезнай балюстрадай. Пры адным з бакавых крылаў размяшчалася крытая веранда на арыгінальных слупах.

Унутраная аздоба рэзідэнцыі была даволі сціплая, сцены асобных салонаў і жылых памяшканняў мелі гладкую тынкоўку і былі афарбаваныя. Паркет быў толькі ў асобных пакоях: вялікім і малым салонах, сталовай, рабочым кабінеце. Палац меў мэблю стылю канца XVIII ст., прывезеную часткова з Моладаўскай рэзідэнцыі, і багатую калекцыю абразоў.

Самым старадаўнім быў абразок Божай Маці з дзіцем, прывезены з Любяшоўскага касцёла. У палацы было шмат фамільных партрэтаў, мноства фарфоравых вырабаў знакамітых еўрапейскіх мануфактур, залатых медалёў, якімі некалі ўзнагароджвалася прадукцыя фабрык, частка сямейнага архіва і багатая бібліятэка.

У 1939-41 гг. палац Скірмунтаў быў зачынены, а ў перыяд 2-й сусветнай вайны перабудаваны пад афіцэрскае казіно. У 1943 г. будынак палаца быў знішчаны партызанамі, а пасля 1945 г. яго руіны разабраны мясцовымі жыхарамі. Да сённяшняга часу захаваліся толькі 2 будынкі: фабрычнае збудаванне пачатку XX ст. і млын.

Грунтоўнае абследаванне і апісанне сядзібы Скірмунтаў выканаў А.Т.Федарук. Гэтая сядзіба, у складзе якой значнае месца займала паркавая зона, фармавалася больш за 100 гадоў. Ад палаца адкрываўся маляўнічы від на пойму, на востраў з садам.

Перад палацам размяшчаўся вялікі партэр з кветнікамі, за якімі ўздоўж шырокай ліпавай алеі стаялі мураваныя будынкі, з правага боку цягнуўся пладовы сад, плошча якога сёння гюўнасцю забудавана. Другая алея (ліпавая) ішла ад партэра на ўсход, перпендыкулярна ліпавай. Паралельна ей, але ўжо бліжэй да ракі, праходзіла трэцяя алея з ясеня.

Арганізатарам фармавання пейзажнай часткі парку быў Раман Скірмунт. Яно ішло за межамі гаспадарча-прамысловага комплексу, на месцы натуральнага ляснога масіву. Кампазіцыйным цэнтрам парку была невялікая паляна з двума валунамі ў атачэнні дубоў. Ад паляны ў розныя бакі разыходзіліся 5 вузкіх сцежак. Яны былі падсыпаны рачным пяском і фіксаваны паглыбленнем для сцёку вады.

Паўночная частка парку, якая прылягала да поймы, значна паніжаная і завільгочаная. У глыбіні паркавага масіву была размешчана трох'ярусная альтанка з вінтавой лесвіцай, да якой вяла вузкая сцежка, абсаджаная нарцысамі, у розных месцах стаялі мармуровыя лаўкі. Кампазіцыйным цэнтрам з'яўлялася сажалка з вялікім і малым астравамі, якая праз канал з двума рукавамі злучалася з р. Ясельдай.

У парк было прывезена шмат экзотаў, рэдкіх унікальных відаў. Яны высаджваліся на ўсёй тэрыторыі ў розых аб'ёмах і спалучэннях. Шэраг экзотаў (лістоўніца еўрапейская, дуб чырвоны і інш.) выкарыстоўваліся як лесакультуры, іншыя мелі дэкаратыўнае прызначэнне. Уздоўж дарогі і да бровара пасаджана 6 цюльпанавых дрэў, прадстаўнікоў сямейства магноліевых. Вакол паляны перад заводам рос арэх шэры. Аснову парку зараз складае дуб ва ўзросце 100—160 гадоў, вышынёй да 25—32 м, расце шэраг экзатычных дрэў: дубы балотны і чырвоны, елка звычайная залацістая.

Унікальны не толькі для парку, але і для ўсёй умеранай паласы экзэмпляр балотнага кіпарыса звычайнага, сямейства якога лічыцца «жывым выкапнем» зямлі. У парку захаваліся таксама сосны кедравыя еўрапейская сібірская, елкі калючая і канадская і шэраг іншых. Адну з алей стварае лістоўніца Кемпфера. У якасці акцэнтуючых раслін выкарыстаны клён вастралісты, бук лясны і інш.

Парэцкі парк мае плошчу каля 60 га, тут многа птушак, у насаджэннях лістоўніцы жывуць чаплі. Да 1979 г. у канале яшчэ жылі бабры. Ансамбль мае прыродаахоўнае значэнне, аб'яўлены помнікам прыроды і садова-паркавай архітэктуры. У сучасны перыяд пачалася рэканструкцыя парку.

Крыніца:
Л.М. Несцярчук
Замкі, палацы, паркі Берасцейшчыны Х-ХХ стагоддзяў
Мінск, "БЕЛТА", 2002