> Мінская вобласць > Нясвіжскі раён > горад Нясвіж > Палацава-паркавы ансамбль Альба
Нясвіж. Палацава-паркавы ансамбль Альба
Нясвіж. Палацава-паркавы ансамбль Альба

Палацава-паркавы ансамбль Альба | Нясвіж

Выбраныя здымкі

Нясвіж. Палацава-паркавы ансамбль Альба

Малюнак 19 ст. зь верагоднай выявай Кансаляцыі — даўняй летняй рэзідэнцыі Радзівілаў |

Нясвіж. Палацава-паркавы ансамбль Альба

Славуты палацык 'Альтанка' |

Парк «Альба» знаходзіцца на паўднёвай ускраіне Нясвіжа на правым беразе р. Уша. Ён з'яўляецца самым буйным старажытным паркам на Беларусі. Плошча больш за 200 га. Закладзены ў канцы 16 ст. М.К. Радзівілам Сіроткам па тыпу італьянскіх загарадных віл і паркаў. Таму і назву атрымаў па італьянскаму тыпу («альба» з лацінскай мовы — белы, чысты). Гэта была рэзідэнцыя Радзівілаў для летняга адпачынку і палявання.

У сярэдзіне 18 ст. пры знатных дварах Заходняй Эўропы распаўсюджваюцца загарадныя палацава-паркавыя рэзідэнцыі. Манерны і гуллівы стыль ракако замест пышнай параднасці і ўрачыстасці патрабаваў забаўнага пастаральнага асяроддзя. Гэта мода не абышла і радзівілаўскага гнязда ў Нясвіжы, уладальнік якога сачыў за моднымі эўрапейскімі павевамі. Замкавы парадна-рэпрэзентацыйны, некалькі суровы парк ужо быў няздольны задаволіць новую жыццёвую філасофію. І таму Караль Радзівіл - Пане Каханку загадвае на ўскрайку Нясвіжа высячы аграмадны - у 300 га лес і на яго месцы стварыць пацяшальны палацава-паркавы ансамбль. Тут яшчэ ў 1585 г. князь Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка будаваў сваю летнюю сядзібу Альба.

Рэалізацыя дзівацкай задумы Радзівіла ажыццяўляецца з 1740-ых па 1780-ыя гг. пры ўдзеле дойлідаў Лявона Лутніцкага і Карла Спампані. Імі ствараецца ідылічная вёска, абкружаная пейзажна-рэгулярным паркам з геаметрычнай сеткай алей, стрыжаных шпалер, раскрытых ландшафтаў. Парк налічваў шэраг альтанак-мілавідаў, аранжарэю, цяпліцу і нават персіярню - фабрыку па вытворчасці персідскіх паясоў. На аснове ракі Ўшы фармуецца складаная сістэма сажалак і каналаў з белакаменнымі набярэжнымі, шлюзамі, плацінамі, млынамі. Старадаўняя сядзіба была значна перабудавана, і складалася з некалькіх карпусоў. Тут знаходзілася вядомая радзівілаўская карцінная галерэя. Палац Кансаляцыя быў прызначаны для розных гульняў, тут прымалі гасцей. У 19 ст. быў зроблены малюнак-рэканструкцыя палацу Кансаляцыя, зроблены па даўнішнім дакументам.

Тады ж быў узведзены і мураваны палац Эрмітаж. Інтэр'еры Эрмітажа меліся быць багата аздоблены скульптурай, фаянсавымі алтарамі (у капліцы). У той жа час на беразе возера Дзявочае на яго самым высокім месцы пабудавалі марское вучылішча (т. зв. школа флоцкіх афіцэраў). Тут мелася і прыстань, дзе размяшчаўся парусны і галерны флот.

Рака Уша была перакрыта плацінамі і створана сістэма азёр. Уздоўж берага ракі быў пракладзены Вялікі канал, які даваў ваду штучным сажалкам. Самай дзівоснай воднай сістэмай з'яўляўся т.зв. Круг. Ад яго праменнямі разыходзіліся 8 каналаў 7—10 м шырынёй і 200—800 м даўжынёй. Гэта месца называлі «звярынец». Тут у сектарах паміж каналамі разводзілі дзікіх жывёл для паляваныя. Тут жылі зубры, алені, мядзведзі, ваўкі, кабаны, прывозілі таксама экзатычных жывёл (сярод іх вярблюд і львы), існавала фазанавае поле, дзе разводзілі фазанаў і куралатак. Гэта быў адзін з першых заапаркаў на Беларусі.

Уздоўж каналаў будуецца 180 аднатыпных драўляных, крытых саломай «хатак» - імітацыя сялянскіх сядзіб з усім наборам надворных пабудоў. Кожная «хатка» з'яўлялася гасцініцай, таму што два з чатырох пакояў прызначаліся для гасцей, якія ў мностве наязжалі да князя. На падвор'і знаходзіліся вазоўня-карэтная, стайня, хлеў, цялятнік, лазня, альтанка. Усе «гаспадаркі» абнесены драўляным плотам з брамай, дэкарыраванай выявай звера ці птушкі. Насупраць кожнай сядзібы ставілася галубятня на слупе і вальер для экзатычных птушак. З тылу меўся агарод. Вялізны дом у цэнтры ансамбля займаў сам Пане Каханку. З гармат, якія размяшчаліся на яго двары, салютавалі ў дні святкаванняў. У каплічцы пры сядзібе ўладальніка кожную раніцу ў 7 гадзін служылася імша. Як і належыць сталай вёсцы, сярод забудовы насупраць дома войта ўзносіўся драўляны Троіцкі касцёл-пахавальня, ззяючы медным дахам і трыма пазалочанымі купаламі. Інтэр'ер святыні аздабляў мастацкі роспіс і дванаццаць скульптурных алтароў.

Асаблівую цікавасць уяўляла вялікая альтанка за галоўным каналам. Яна прызначалася для прыёму ганаровых гасцей. Гэта амаль першая ў гісторыі архітэктуры Беларусі эклектычная пабудова. Калі з трох бакоў успыхваў феерверк і загасаў над альтанкай, яна свяцілася ўсімі сваімі агнямі, набываючы чарадзейны выгляд. У час феерверку войт Альбы запрашаў усіх гасцей да катання на лодках - менавіта на вадзе ілюмінацыі ўспрымаліся найбольш эфектна і маляўніча.

Дзівацтва ў магнацкай рэзідэнцыі даводзіліся да абсурда: па паданню, у Альбу ад замка летам ехалі на санях па насыпанай цукрам дарозе. Па вадаёмах і каналах манеўрыравала своеасаблівая партатыўная флатылія, якую абслугоўвалі курсанты мясцовай мараходнай школы. З іх удзелам праводзіліся імправізаваныя ваенныя баталіі і марскія баі, якія суправаджаліся эфектнымі выбухамі.

Галантнае і напышлівае 18 ст. патрабавала тэатральнасці ва ўсім, нават у арганізацыі паркавага асяроддзя. Любое мастацкае дзеянне з палацавых залаў пераносіцца на прыроду. Альбінская рэзідэнцыя таксама вядома сваім бурлівым тэатральным жыццём. На паркавых поплаўках сярод стрыжаных шпалер разыгрываліся пастаральныя п'есы, напісаныя жонкай уладальніка замка Ўршуляй Францішкай Радзівіл - адной з самых адукаваных жанчын свайго часу. Прэм'ера п'есы «Дасціпнае каханне» адбылася 13 чэрвеня 1746 г. Пад адкрытым небам ставіліся дэкарацыі, для ганаровых гледачоў і духавенства выносіліся канапы. Дробная шляхта і афіцэры гарнізона глядзелі пастаноўку стоячы. Першымі акцёрамі з'яўляліся прыдворныя і дзеці княжацкай сям'і, прыгонныя музыкі, танцмайстар Шрэтэр і нейкая «Панна Катажына» - негрыцянка. Пасля спектакля ганаровыя гледачы запрашаліся на вячэру ў «жоўтую» залу альбінскага палаца. Гравюры Жукоўскага да альбінскіх пастановак даюць нам пэўнае ўяўленне і аб парку, яго краявідах і будынках.

Набор дваранскіх забаў таго часу абавязкова ўключаў княжацкае паляванне. З гэтай мэтай ў парку быў створаны аграмадны звярынец, маштабы якога ўражліваюць і сёння: 35 пар ланяў, 65 пар аленяў, 48 пар зуброў, 70 пар серн, 32 пары венгерскіх коз, 60 пар ласёў. Меліся нават насарогі! Птушкі трымаліся ў спецыяльнай журавельні, тут існавалі вальер, кральчатнік, фазанарый. Сажалкі насяляліся разнастайнымі відамі рыб.

Экзатычныя альбінскія «хаткі» Караль Радзівіл засяляў сваёй збяднелай раднёй і сябрамі, якія на час ператвараліся ў сялян-альбанчыкаў. Дзеля забавы яны апраналіся ў бутафорскі дэкаратыўна-тэатральны рэквізіт у выглядзе блакітнага жупана, падпаясанага карамзінавым поясам, і жоўтага кунтуша. Уся гэтая тэатралізаваная грамада ўзначальвалася войтам, у якасці якога выступаў сам Караль Радзівіл. Удзельнікі насілі народнае адзенне, пелі народныя песні, размаўлялі толькі па-простаму (па-беларуску).

Тут, у альбінскай рэзідэнцыі, гасцяваў апошні кароль Рэчы Паспалітай Станіслаў Аўгуст Панятоўскі, Асобы, якія яго суправаджалі, размяшчаліся ў каляровых палатках-шатрах. А ў гонар аб гэтай падзеі быў адчаканены спецыяльны медаль у колькасці 1000 штук.

Цудоўны, выключна арыгінальны, архітэктурна-паркавы ансамбль у Альбе загінуў у 1812 г. Ужо ў сярэдзіне 19 ст. паркавыя палацы Эрмітаж, Альбянка, Кансаляцыя і складаныя гідратэхнічныя збудаванні былі ў паўразбураным стане. Рэзідэнцыя паступова разбуралася і не аднаўлялася. Толькі на мяжы XIX і XX стст. парк быў часткова ўладкаваны, і на яго тэрыторыі Радзівілы пабудавалі вінакурню, будынкі якой захаваліся да нашага часу. Нажаль, і яны знаходзяцца ў занядбаным стане на тэрыторыі Нясвіжскага заводу медпрэпаратаў.

Анатоль Кулагін
Па колішніх маёнтках
Страчаная спадчына
Мінск, Беларусь, 2003
А.К. Цітоў
Паркавы комплекс "Альба"
Памяць. Нясвіжскі раён
Мінск, Белта, 2002

Паведамленні

Не існуе
Год пабудовы (перабудовы): XVI
Страчаны: XIX

Фотагалерэі