> Мінская вобласць > Мядзельскі раён > горад Мядзел > Касцёл Маці Божай Шкаплернай і кляштар кармелітаў
Мядзел. Касцёл Маці Божай Шкаплернай і кляштар кармелітаў
Мядзел. Касцёл Маці Божай Шкаплернай і кляштар кармелітаў

Касцёл Маці Божай Шкаплернай і кляштар кармелітаў | Мядзел

Выбраныя здымкі

Мядзел. Касцёл Маці Божай Шкаплернай і кляштар кармелітаў

Агульны выгляд Фота © К. Шастоўскі |

Мядзел. Касцёл Маці Божай Шкаплернай і кляштар кармелітаў

Інтэр\'ер. Галоўны алтар Фота © Грода Надзея |

Мядзел. Касцёл Маці Божай Шкаплернай і кляштар кармелітаў

Галоўны фасад Фота © С. Рамановіч |

Да пачатку ХХ ст. горад, які ў гістарычных дакументах згадваецца таксама як Мядзела, Мядзнол, Мядзюль, падзяляўся на дзве часткі — Стары Мядзел і Новы, альбо Каронны, Мядзел. Асобныя парафіі — у кожнай з частак — існавалі да другой сусветнай вайны.

У Старым Мядзелі каталіцкая парафія вядомая з 1738 г., магчыма, на яе аснове і быў закладзены тут кляштар кармелітаў босых. Выдатная ратонда ў стылі позняга барока — касцёл пад тытулам Маці Божай Шкаплернай і кляштар кармелітаў босых пры ім узнёсся над сілуэтам Мядзеля па фундацыі тагачаснага ўладальніка мястэчка Антонія Кошыца. Законнікі прывезлі з Рыма рэліквіі св. Юстына, і 15 жніўня 1754 г. біскуп А. Гарайна кансэкраваў святыню ў гонар Панны Марыі Кармеліцкай, як пазначана ў каталозе касцёлаў Віленскай Архідыяцэзіі за 1936 г. А. Кошыц ахвяраваў манахам в. Гарадзішча. Кляштар кармелітаў босых, дзе знаходзіліся рэліквіі св. Юстына, стаўся месцам паломніцтва. Касцёл з'яўляўся фамільнай пахавальняй Кошыцаў. Разам з размешчанай побач званіцай абкружаны паркам былога Старога Мядзела. Да касцёла была прыпісана капліца пры сядзібе Козел-Паклеўскіх у Новым Мядзеле. Кляштар скасаваны ў 1840 г. Касцёл у 1866 г. пераасвячоны ў праваслаўную царкву. У 1920 г. вернуты католікам. У 1945 г. закрыты. У 1989 г. зноў аддадзены вернікам. Адноўлена дзейнасць кляштара.

У сучасных даведніках храм памылкова вызначаецца як касцёл св. Станіслава. Драўляны парафіяльны касцёл пад тытулам св. Станіслава Біскупа знаходзіўся ў Новым Мядзелі. Фундаваны ў 1454 г. А. Саковічам, старастай мядзельскім, ён дзейнічаў яшчэ да Другой сусветнай вайны.

У сувязі з новым адміністрацыйным падзелам губерняў Расейскай імперыі абедзве мядзельскія парафіі ўвайшлі ў склад Надвілейскага дэканата. Як і амаль усе каталіцкія кляштары на тэрыторыі заходніх губерняў Расейскай імперыі, мядзельскі кармеліцкі кляштар быў зачынены пасля падаўлення паўстання 1831 г. Рэліквіі св. Юстына былі перададзены ў мосарскую парафію (Пастаўскі раён Віцебскай вобл.). Комплекс быў перададзены базыльянам, а з 1839 г. дзейнічаў як праваслаўны. Пераробкі пад праваслаўную царкву не вельмі змянілі знешні выгляд святыні, а вось інтэр'ер змяніўся грунтоўна, насценныя роспісы былі забеленыя.

У 1920г., калі Мядзел адышоў да Польшчы, касцёл Маці Божай Шкаплернай быў вернуты католікам, аднак кароткага міжваеннага часу не хапіла, каб цалкам аднавіць святыню ў першапачатковай прыгажосці. Струхлелую драўляную званіцу замяніла каменная. Затое ў свой былы прытулак вярнуліся кармеліты босыя (у той час тут было 4 законнікі). Зноўку ў Мядзелі дзейнічалі 2 парафіі (агульная колькасць вернікаў складала каля 4500 чалавек). Да парафіі далучыўся яшчэ філіяльны касцёл у в. Юшкавічы.

Кармеліцкі касцёл быў зачынены ў хуткім часе пасля Другой сусветнай вайны.

У 1989 г. будынак касцёла Маці Божай Шкаплернай быў вернуты каталіцкай супольнасці і адразу ж пачаліся рэстаўрацыйныя работы. Сёння ў святыні 3 алтары — галоўны са скульптурным Укрыжаваннем, левы з абразом Маці Божай Кармельскай і правы з абразом св. Юзафа.

Архітэктоніка касцёла з'яўляецца нетыповай не толькі сярод іншых храмавых збудаванняў ордэна, але і для ўсёй сакральнай архітэктурнай спадчыны позняга беларускага барока. Найбольш блізкія паралелі назіраюцца ў касцёле візітак у Вільні, пабудаваным у 1727—1737 гг. атрыбутыўна архітэктарам І.Фантана, і яшчэ больш раннім касцёле сакрамантак у Варшаве, пабудаваным ў 1688—1692 гг. архітэктарам Цільманам ван Гамерэнам (кансекраваны ў 1715 г.). Пры рознай дэкаратыўнай пластыцы іх аб'ядноўвае цэнтрычная купальная кампазіцыя, заснаваная на ідэі роўнаканцовага крыжа ў плане збудавання. У варшаўскім касцёле сакрамантак гэтая ідэя яскрава выяўлена моцна выступаючымі рамёнамі, далучанымі па баках свету да васьміграннага ядра кампазіцыі, перакрытага самкнутым купалам. У мядзельскім касцёле аналагічная крыжовая кампазіцыя, арганізаваная вакол васьміграннага ядра, звонку схавана ў кубічным аб'ёме і падкрэслена «накладнымі» порцікамі з трох бакоў свету, акрамя ўсходняга алтарнага боку. Унутры кубічнага аб'ёму магутныя нероўнабаковыя апоры-пілоны падтрымліваюць васьмігранны светлавы барабан самкнутага купала з люкарнамі, арыентаванымі зноў жа па баках свету. Апоры сваёй незвычайнай канфігурацыяй і масіўнасцю фарміруюць велічную трохсветлавую ўнутраную прастору і невялікія рамёны крыжа з алтарамі. У вуглавых частках храма, па-за апорамі, утвараюцца невялікія квадратныя ў плане кампартаменты, перакрытыя цыліндрычнымі скляпеннямі і прызначаныя для сакрыстый і баптыстэрыя. Такім спосабам кампактныя архітэктурныя масы святыні проста і ясна ўвасабляюць раннехрысціянскую сімволіку крыжа і купала, не паўтараючы пры гэтым структуру праваслаўнага руска-візантыйскага крыжова-купальнага храма.

Апорныя пілоны ў інтэр'еры аформлены спаранымі пілястрамі карынфскага ордэра з пазалочанымі капітэлямі, што падкрэслівае крыштальную чысціню і гарманічную прапарцыянальнасць архітэктурных форм. Апоры злучаны папарна прасценкамі, у ніжняй частцы якіх зроблены ўваходныя парталы ў вуглавыя памяшканні, а над імі — нішы-табернакулы з конхамі ў выглядзе ракавін, дзе размешчаны скульптуры святых. У XVIII ст. сцены былі размаляваны паліхромнымі фрэскамі (захаваліся толькі фрагменты).

Цэнтральна-восевае размяшчэнне праёмаў у некалькі ярусаў на амаль аднолькавых фасадах, арыентаваных па баках свету, падкрэслівае крыжовую аснову кампазіцыі. Звонку прысценныя «накладныя» порцікі своеасабліва вырашаны ў выглядзе падвойных карынфскіх калон, злучаных франтонамі з разарванымі антаблементамі. У месцы разрыву знаходзяцца арачныя аконныя праёмы. Адзін з іх, на галоўным фасадзе, аформлены прыгожым балкончыкам з каванай агароджай, аздобленай мудрагелістымі расліннымі матывамі. Магутная аб'ёмная пластыка ордэра пры кампактнасці архітэктурных мас збудавання надае выразную барочную экспрэсію і мастацкую непаўторнасць.

Масіўная канструкцыя купала двухчасткавая. Ніжняя частка, што апіраецца на вялікі васьмярык, прарэзана люнетамі і лучковымі праёмамі, акаймаванымі калонкамі. Другая частка выканана ў выглядзе васьміграннай вежачкі-ліхтара, завершана сферычным дахам. Пад купалам праходзіць абходная галерэя (захавалася часткова).

Дарэчы, гэта адзін з нешматлікіх і, верагодна, першы на Беларусі прыклад выкарыстання аб'ёмных калон у барочнай кампазіцыі фасада замест аплікатыўнага плоскаснага ордэра ў выглядзе розных варыянтаў пілястраў. У цэлым цэнтрычная купальная кампазіцыя ў архітэктуры Рэчы Паспалітай яшчэ з часоў рэнесансу была пашырана ў асноўным у капліцах-пахавальнях. У мядзельскім касцёле функцыя і семантыка крыжовай з купалам кампазіцыі значна павялічаны, аднак пад храмам традыцыйна знаходзіцца крыпта-пахавальня А. Кошыца і яго сваякоў. Пры касцёле існавала таксама кальварыя, якая ўключала 21 капліцу і 8 брам.

Размешчаная побач з касцёлам плябанія — помнік архітэктуры пераходнага перыяду ад барока да класіцызму. Мураваная 2-павярховая пабудова, накрытая высокім 2-схільным дахам. Кампазіцыйнае вырашэнне будынка несіметрычнае. Паверхня сцен мае строгую і лаканічную архітэктурную апрацоўку. Фасады прарэзаны невялікімі прамавугольнымі вокнамі і крапаваны лапаткамі. Тарцы будынка завершаны высокімі трохвугольнымі франтонамі з невялікімі аконнымі праёмамі. 4 невялікія ўнутраныя памяшканні дома злучаны паміж сабой анфіладна. Цяпер унутраная планіроўка зменена.

Літ.:
Каталіцкія святыні. Частка І.
Мінск, Про Хрысто, 2003

А.М. Кулагін
Каталіцкія храмы на Беларусі
Мінск, Беларуская Энцыклапедыя, 2000
Т.В. Габрусь
Мураваныя харалы
Мінск, "Ураджай", 2001

Год пабудовы (перабудовы): 1754
Каардынаты:
54° 52'56.42"N, 26° 55'21.38"E

Фотагалерэі