> Мінская вобласць > Уздзенскі раён > пасёлак Першамайскі (Кухцічы) > Сядзібна-паркавы ансамбль Завішаў
Першамайскі (Кухцічы). Сядзібна-паркавы ансамбль Завішаў
Першамайскі (Кухцічы). Сядзібна-паркавы ансамбль Завішаў

Сядзібна-паркавы ансамбль Завішаў | Першамайскі (Кухцічы)

Выбраныя здымкі

Першамайскі (Кухцічы). Сядзібна-паркавы ансамбль Завішаў

Флігель Фота © Шамкаловіч Ю. |

Першамайскі (Кухцічы). Сядзібна-паркавы ансамбль Завішаў

Левы флігель Фота © Ціжоўка Алег (bystar) |

Першамайскі (Кухцічы). Сядзібна-паркавы ансамбль Завішаў

Уваходны партал. Фрагмент Фота © К. Шастоўскі |

Сядзібу ў Кухцічах, на тэрасе ракі Уздянка, заклаў на мяжы ХVIII-ХIХ стст. генерал Казімір Завіша, што быў жанаты на Ганне Ліпскай. Маёнтак уключаў фальваркі Каменка, Уздянка, Зосім, Слабодка і інш. Казімір садзейнічаў развіццю мясцовай прамысловасці. Каля вёскі Задобрычча ў пачатку XIX ст. пачаў дзейнічаць жалезаапрацоўчы завод, дзе вырабляліся сельскагаспадарчыя прылады (лямешы, косы, сярпы). Вялікі двор з палацам адрозніваўся адмысловым бляскам і быў адчынены для шматлікіх гасцей. Пазней сядзіба пашыралася, змянялася, з чым звязаныя цяжкасці аналізу яе планіроўкі.

Аб былой велічы сядзібы сведчыць уязная алея, каторая пачынаецца далёка ў полі. На гэтай восі размешчана незвычайна шырокая (да 16 м) трохрадовая галоўная алея сядзібы з уязной брамай. Яна перасякае сядзібу і выводзіць на мост праз раку. Уздоўж алеі выцягнуты прамавугольны парк, за ім ідзе ўслед парадны двор з палацам. Завяршаецца вось гаспадарчым дваром.

Палацавы ансамбль складаўся з трох аднапавярховых будынкаў: галоўнага корпуса і двух бакавых флігеляў, якія былі размешчаныя сіметрычна і злучаныя з корпусам каланаднымі галерэямі (бакавыя флігелі захаваліся). Ансамбль павернуты ў бок, процілеглы параднаму ўезду. Падвышаная сярэдняя частка палаца была падкрэслена порцікам на чатырох дарычных калонах з трохкутным франтонам. Па ўскрайках з тылу выступалі бакавыя крылы, надаючы пабудове ў плане выгляд падковы. Афтаназі мяркуе, што аўтарам ансамбля з'яўляўся архітэктар Карло Спампані.

Пакоі, салоны дому ўпрыгожвалі ляпніна, дубовыя панэлі, старадаўняя дарагая мэбля, мастацкія зборы ранняга часу. Меўся багаты архіў. У вялікай аранжарэі гадаваліся розныя кветкавыя і экзатычныя расліны.

Флігелі аднолькавыя, у плане прамавугольныя, з анфіладнай планіроўкай і рэгулярным чляненьнем сценаў аконнымі праёмамі. Спалучаюць формы класіцізму з мясцовымі прыёмамі бутавага будаўніцтва. Галоўны фасад выдзелены чатырохкалонным масіўным порцікам дарычнага ордэра з трохкутнымі пляскатымі франтонамі, каторыя ўпрыгожаны сухарыкамі. Сцены бутавыя, вапна запоўненая буйным друзам, рассечаныя абтынкаванымі пілястрамі, вокны апраўленыя рустованай ліштвой, куты аформленыя лапаткамі, у каторыя украплены чорны друз. Фрыз з чорнымі (шэбневымі) метопамі і трыгліфамі. Дах чатырохскатны, пад ім праходзіць пас сухарыкаў.

Як бачна з малюнка Орды, перад палацам распасціраўся вялікі газон з колам у цэнтры, які быў акружаны па перыметру ліпавымі алеямі. Адзінкава раслі таполі чорныя. Паркавы фасад будынкаў быў абвіты вінаградам пяцілісточкавым дзявочым. Па баках і з тылу палац атачаў ландшафтны парк з разнастайным дрэвастоем. Не выключана, што першапачатковая планіроўка яго магла быць рэгулярнай. Парк невялікі, каля 3 га. Мае стары, прыкладна двухсотлетні, дрэвастой. Пераважае ліпа. Дрэвы ўтваралі ў мінулым складаны малюнак, магчыма, лабірынт. Растуць таксама вельмі высокія 30-мятровыя клёны, дубы. Амаль выпаў у апошні час вяз, што паражаны галандскай хваробай. З ліку інтрадуцэнтаў захавалася адзінкава хвоя веймутава. Па тыпу лясных культураў падсаджана таполя гібрыдная. Парк авеяны легендамі аб падземным ходзе да касцёла і ў Узду, аб вялікім скарбе манетаў. У куце парку насыпаны краявідны ўзгорак. Па паданні, гэта месца пахавання каханай сабакі гаспадара.

На гаспадарчым падворку захаваліся млын, стайня і клець. Увагі заслугоўвае будынак старадаўняга млына. У плане прамавугольны аб'ём (30х15 м) вышынёй у паўтары паверхі. Сцены падмурка таўшчынёй 1,2 м, складзены з буйных валуноў з украпваннямі рознакаляровага друзу ў вапну. Куты аздобленыя рустам з рамкай з чырвонага, у сярэдзіне з чорнага друзу. Сцены прарэзаныя аконнымі праёмамі; уваход - у глухой тарцовай сцяне. Да глухой падоўжнай усходняй сцяны аб'ёму прымыкае больш нізкі корпус (16х7,5 м).

Да заходняй, найбольш высокай сцяны млына амаль ушчыльную падыходзіў вялікі вадаём, які можна зараз пазнаць па старых, больш чым векавых вербах, з экзатычна грубымі, адвіслымі да зямлі галінамі. Гэты, а таксама размешчаны побач іншы вадаём (яго ложа зараз служыць агародам) напаўняліся вадой канала, каторы, пачынаючыся ад ракі Уса (у месцы яе скрыжавання з дарогай Узда-Магільна), ішоў уздоўж заходняй мяжы сядзібы да вадаёмаў (назапашвальнікаў). Вада паступала на турбіну млына, а затым адводзілася ва Уздзянку. Такім шляхам канал (каля 3 км) злучаў дзве ракі.

Гэтая водная сістэма будавалася, відаць, пры Казіміры, але ідэі стварэння палепшанага транспартнага воднага шляху існавалі тут яшчэ ў XVI ст. Вядома, што Мацей Кавячынскі ў 1567 г. звяртаўся да Жыгімонта Аўгуста за дазволам пабудаваць у сваім маёнтку на рэках Уса і Узда порт, праз каторы "віццё і ўсякія тавары лясныя ходзіці маглі". Кароль дазволіў гэтыя рэкі выпрастаць "аж да самога вусця Нёману".

Якасцю выканання, вялікімі памерамі (57х18м) вылучаецца на гаспадарчым падворку стайня, зложаная з буйных камянёў з закладкай у вапнавы звязак друзу і шлаку. Дах будынка чатырохскатны, франтоны цагляныя, верагодна, больш позьняга часу. Поўнасцю перабудавана фасадная сцяна, высечаны новыя вялікія дзвярныя праёмы. Выкарыстоўваецца пад майстэрні.

Частка сядзібы з іншага боку алеі служыла ў асноўным садам. Зараз забудавана адміністратыўнымі будынкамі, інтэрнатамі. Сярод старых дрэваў у найбольш узнятай частцы сядзібы размешчаны будынак былога кальвінскага збору канца XVI ст. Пазней, з пачатку XIX ст., ён служыў сядзібнай капліцай, нясе характэрныя рысы храма-крэпасці, мае складаны план. Пад алтаром размяшчалася крыпта, у якой быў пахаваны муж Марыі Магдалены. У XIX ст. Завішай хавалі ў родавай капліцы на могілках у Уздзе. Інтэр'ер храма меў класіцысцічнае аблічча, каторае сфарміравалася ў перыяд будаўніцтва сядзібы. Упрыгожваннем храма займаўся вядомы разьбяр скульптар Кароль Ельскі.

Крыніца:
А.Т. Федорук
Старинные усадьбы Минского края
Минск, Полифакт-Лекция, 2000

Пераклад:
Radzima.org

Год пабудовы (перабудовы): XVIII-XX
Каардынаты:
53° 26'35.62"N, 27° 9'11.89"E

Фотагалерэі