> Гродзенская вобласць > Карэліцкі раён > вёска Варонча > Сядзіба Любанскіх
Варонча. Сядзіба Любанскіх
Варонча. Сядзіба Любанскіх

Сядзіба Любанскіх | Варонча

Выбраныя здымкі

Варонча. Сядзіба Любанскіх

|

Варонча. Сядзіба Любанскіх

Сядзібны дом. Гравюра 19 ст. |

Варонча. Сядзіба Любанскіх

Акварэль Н. Орды |

Адно з першых апісанняў Варончы знаходзіцца ў часопісе "Kłosy" № 2 за 1878 г. З яе выходзіць, што ваявода берасьцейскі Стафан Курч у 1666 г. набыў на Наваградчыне новыя землі, і заклаў сярод неабсяжных варончаўскіх лясоў першы двор. Як выглядаў той двор, і як ён перайшоў ва ўласнасць роду Несялоўскіх невядома. Першы вядомы ўладальнік Варончы з роду Несялоўскіх Казімір - пасля смерці караля Рэчы Паспалітай Яна ІІІ маршалак наваградскай канфедэрацыі, а пазней ваявода амсціслаўскі, валодаў Варончай у першай палове 18 ст. Сядзіба фармавалася ў часы караля Станіслава Аўгуста апошнім навагрудскім ваяводам Юзафам Несялоўскім, які добраўпарадкаваў Варончу цудоўнымі па сваёй архітэктуры будынкамі. У гэты час сядзіба ў Варончы зрабілася культурным цэнтрам усяго наваградскага ваяводства, дзе збіраліся госці і з больш далёкіх краёў.

Пасля смерці ваяводы ў Варончы ў 1814 г. яго сын Ксаверы, генерал войска польскага, памяняў маёнтак на ўладанне генерала Фларыяна Кабылінскага ў Польшчы. Дачка Кабылінскага графіня Раствароўская ў 1844 г. прадала маёнтак Антону Мержаеўскаму. Апошнімі ўладальнікамі Варончы да 1939 г. сталі Любанскія, да якіх маёнтак перайшоў праз шлюб Ізабэлы Мержаеўскай з Аляксандрам Любанскім, уладальнікам Любані ў вялейскім павеце і Яхімаўшчыны ў павеце ашмянскім.

У часы нямецкай акупацыі Любанскія вярнуліся, але толькі як упраўляючыя сваёй былой сядзібы. 30 чэрвеня 1943 г. у сядзібе знаходзіліся дачка Ізабэлы Любанскай Аляксандра Чарноцкая, яе ўнук Юзаф Чарноцкі з жонкай Ядзвігай і сваімі маленькімі дзецьмі. Уначы дом атачылі савецкія партызаны і падпалілі ў некалькіх месцах. Таго хто спрабаваў выскачыць з пылаючага дому растрэльвалі. Такім чынам загінулі апошнія ўладальнікі варончаўскай сядзібы. Пад пагрозай рэпрэсій з боку партызанаў, мясцовы люд пазней пахаваў іх абапаленыя рэшткі на ўскрайку могілак у безымяннай магіле. У тую ж ноч цалкам была спалена і ўся сядзіба. Захаваліся толькі бровар, касцёл і фрагменты парка.

Сядзібна-паркавы комплекс, аснову якога складаў панскі дом і два бакавыя флігелі, якія стваралі парадны двор з круглым газонам, быў закладзены Юзафам Несялоўскім ў канцы 18 ст. верагодна на месцы даўняй драўлянай сядзібы. Архітэктурны комплекс сядзібы дапаўняўся касцёлам, скарбніцай, броварам, гаспадарчымі будынкамі ў атачэнні пейзажнага парка.

Найранейшая выява сядзібы належыць пэндзлю мастака Н. Орды, які напісаў сваю акварэль у 1876 г. Сядзібны дом быў узведзены ў 1787 г. і ўяўляў сабой аднапавярховы простакутны ў плане драўляны (з лістоўніцы) будынак пад высокім мансардавым гонтавым дахам. Архітэктурна-стылёвая трактоўка помніка мела пераходны характар ад барока да класіцызму: барочная пластычнасць даху і яго авальных люкарнаў суседнічала са строгасцю класічнай ордэрнай сістэмы, яе порцікамі і пілястрамі. Рытм гарызантальна ашаляваных фасадаў стваралі простакутныя вокны і прасценачныя пілястры. Уваходы ў парадную і жылую часткі, вылучаныя двума чатырохкалоннымі порцікамі з мансардамі над імі, накрывалі двухсхільныя дахі. Памяшканні параднай і жылой паловы дома, якіх налічвалася каля 20, звязваліся паміж сабою анфіладна. Парадная частка ўключала вялікую залу, прыхожую, гасціную, кабінет і іншыя памяшканні (у некаторых сцены і столь былі ўпрыгожаны роспісам, кафлянымі печамі і мармуровымі камінамі). Жылая частка складалася з некалькіх спальняў, алькова і каморы. Пад домам знаходзіўся лабірынт скляпеністых падвалаў.

Па абодвум бакам сядзібнага дома, у адным стылі з ім меліся 2 драўляныя афіцыны, адна з якіх была страчана ў Першую сусветную вайну. Па галоўнай восі ансамбля мелася высокая мураваная барочная брама.

Касцёл святой Ганны быў узведзены ў 1781 г. (па іншых звестках у 1809 г.) па фундацыі Юзафа Несялоўскага і ягонай жонкі з роду Масальскіх. Тут прыняў хрышчэнне вядомы беларускі паэт Ян Чачот. Храм ўяўляе сабой мураваную трохнефавую базіліку ў сімбіёзным барочна-класіцыстычным стылі. Галоўны фасад з шасцікалонным порцікам, завершаны антаблементам і фланкіраваны дзвума трох'яруснымі купальнымі вежамі з трохкутным франтонамі паміж імі. У інтэр'еры - роспіс на архітэктурныя матывы (захаваўся ў алтарнай частцы). У скляпеннях спачывалі фундатары касцёла. Пасля таго як Варонча перайшла ў іншыя рукі, труны нябожчыкаў перавезлі ў капліцу ў Сэрвачы - другім маёнтку Несялоўскіх.

Размешчаная непадалёку ад дома мураваны флігель ("скарбец") з'яўлялася творам архітэктуры ампіру. Была збудавана па тыпу гарадской ратушы: над аднапавярховым простакутным у плане будынкам з паўвальмавым гонтавым дахам узвышалася чатырохгранная вежа з курантамі і завяршальным шпілем на ярусным пастаменце. Простакутныя вокны, дэкараваныя простакутнымі нішамі, стваралі манатонны, характэрны для ампіру рытм. У цэнтральнай частцы руставанага галоўнага фасада вылучаўся рызаліт з трохкутным франтонам.

Варанчанскі панскі дом абкружаў парк пейзажнага тыпу планіроўкі з ліпавымі шпалерамі і векавымі каштанамі. Быў пладовы сад. Да ўязной брамы вяла 2-кіламетровая каштанавая алея. Парк быў вядомы векавымі дубамі, меў сістэму каналаў і ставаў з млынам. Асноўная перспектыва ад палаца адкрывалася на два вялікія вадаёмы, выцягнутыя па ўскрайку параднай часткі парка. У парку захаваліся рэшткі абарончага гарадзішча, на якім, паводле мясцовага падання, быў замак, захоплены і спалены шведамі ў час Паўночнай вайны пачатку XVIII ст., ўслаўлены ў паэме Адама Міцкевіча «Пан Тадэвуш». На гэтым месцы перад домам ўладальнікі стварылі аграмадны газон з компасам.. Парк непасрэдна пераходзіў у лес, які служыў вялікім угоддзем для ваяводы Несялоўскага, уладальніка «першых на свеце ганчакоў».

На ўскраіне парку захаваўся будынак бровара, узведзены ў XIX ст. з цэглы. Будынак асіметрычны, шматаб'ёмны, накрыты двухсхільным дахам. Цэнтральная частка франтальнага фасада вылучана ўзвышаным 2 ярусным рызалітам з 2-гранным шчытом і двума высокімі арачнымі ўваходнымі парталамі. Фасады рытмічна члянёны лучковымі на першым і прамавугольнымі на другім паверхах аконнымі праёмамі ў плоскіх ліштвах, апяразаны прафіляваным карнізам з сухарыкамі.

Крыніца:
Roman Aftanazy
Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej.
Tom 1
Wrocław, 1991
А.Т. Федарук
Памяць. Карэліцкі раён
Мінск, Беларуская Энцыклапедыя, 2004

Не існуе
Год пабудовы (перабудовы): < 1787
Страчаны: 1943
Каардынаты:
53° 25'14.58"N, 26° 3'28.02"E

Фотагалерэі