> Брэсцкая вобласць > Пружанскі раён > мястэчка Лыскава > Валы былога каралеўскага замка
Лыскава. Валы былога каралеўскага замка
Лыскава.  Валы былога каралеўскага замка

Валы былога каралеўскага замка | Лыскава

Выбраныя здымкі

Лыскава.  Валы былога каралеўскага замка

Дзядзінец замчышча Лыскава Фота © Аляксандр Строкач | Дата: 13.06.2010

Лыскава.  Валы былога каралеўскага замка

Інфармацыйны шчыт і помнік на месцы замку Фота © Аляксандр Строкач | Дата: 13.06.2010

Лыскава.  Валы былога каралеўскага замка

Вал замчышча Фота © Аляксандр Строкач | Дата: 13.06.2010

Адным з самых старажытных населеных пунктаў на Пружаншчыне з’яўляецца Лыскава (упершыню ўпамінаецца ў “Літоўскай метрыцы” пад 1504 г.), вядомае сваім замкам.

У XVI ст. Лыскава з’яўлялася каралеўскім сталовым ўладанням і ўваходзіла ў Ваўкавыскі павет.

Мяркуюць, што замак, які існаваў у той час, мог належаць каралеве польскай і вялікай княгіні літоўскай Боне Сфорцы (1494 – 1557). Да яе ўладальнікамі Лыскава былі Іван Гарнастай і Мацей Клачко. Дакументы гавораць, што ў 1553 г. жонка Мацея Клачко Катажына загадала свае ўладанні пасля смерці перадаць вялікаму князю.

Уладарыў тут і сын Боны Жыгімонт ІІ Аўгуст (1548 – 1572), а потым маршалак Васіль Тышкевіч. Навукоўцы сцвяржаюць, што замак тут існаваў задоўга да Боны, і называюць часам стварэння ХІІ ст. Археолаг Л.Побаль меркаваў, што замак узнік на месцы старажытнага гарадзішча.

У ХІХ ст. вядомы рускі археолаг Ф.П. Пакроўскі, які адным з першых даследаваў Лыскаўскі замак, аднёс яго да каралеўскіх. Навукоўцамі быў выяўлены культурны пласт таўшчынёй 40 см, які захоўваў фрагменты керамікі XV – XVII ст.ст., паліванай кафлі, цэглы з вапнай і глінянай абмазкай і іншых прадметаў. Грунтоўнае даследаванне замчышча правёў у 1970 г. М.А. Ткачоў.

Існуе шмат легенд аб замку. У адной з іх, запісанай к ХІХ ст. фалькларыстам М. Федароўскім, распавядаецца аб уладальніцы замка – прыгожай пані Бэні (Боне). Пад час колішняй вайны паміж палякамі і рускімі палац разбурылі ворагі. Бэня ледзьве выратавалася ад палону і пракляла тых, хто ваяваў, тое месца, дзе стаяў палац, які прынёс ёй шмат гора. Жыхары гаварылі, што з таго часу кожную ноч на палацавых валах можна чуць енкі і плач. Часамі там мог з’яўляцца і агонь, які згасаў з набліжэннем чалавека.

Да нашага часу засталіся толькі рэшткі былых ўмацаванняў. Замак знаходзіўся на правым беразе р. Мухі (Шчыбы) на балоцістым поплаве. Назва ракі паходзіла ад слова “шчыба” – дробны камень, які выкарыстоўся для будаўнічых работ. З поўначы, усходу і поўдня ён бараніўся балотамі. Паводле схемы планіроўкі, замак меў у плане квадрат з насыпанымі вакол валамі і каналамі, якія абкружалі замкавы ансамбль. Параўнальна добра да сённяшняга дня захаваўся заходні вал. Зараз ён узвышаецца на 2,5 – 3 м над пляцоўкай памерам 68 на 68 м. Каля падножжа вал мае шырыню 10 м, на яго вяршыне ёсць пляцоўка шырынёю каля 2 м. Традыцыйна пасярэдзіне пляцоўкі размяшчаўся ўезд у замак. Аналагічныя памеры меў і паўднёвы вал, а ад усходняга ж засталіся толькі фрагменты вышынёй да 2 м. На вуглах замчышча стаялі вежы-“круглікі” (дыяметр 8 м). Замак быў абнесены ровам, які захаваўся з паўднёвага і заходняга бакоў. Яго шырыня складала 10 м, глыбіня – 4,5. За ім быў яшчэ адзін меншы вал (зараз у аснове шырыня 4 м, а вышыня 1 – 1,5 м). Насыпаны вал быў з пяску і часткова гліны. Важным элементам абароны былі дугападобныя вал і роў з поўдня і захаду, якія знаходзіліся на адлегласці 90 м ад замка і сваімі канцамі ўпіраліся ў балота. Ён меў вышыню да 5 м, шырыню каля падножжа да 11 м. Гэта быў свайго роду форбург – пердавая лінія абароны. Унутры вала месціўся праезд, каля якога захавалася вежавае ўзвышэнне. Побач з дугападобным валам цягнуўся роў глыбінёй да 5 м і шырынёй 10 – 12м. Калісьці на пляцоўцы паміж знешнім валам і замкам размяшчалася пасяленне. Да нашага часу захаваўся толькі заходні вал з уездам у замак і часткова паўднёвы вал. Замчышча ўзята пад дзяржаўную ахову.

Замак быў амаль поўнасцю зруйнаваны ў часы Паўночнай вайны (1700 – 1721), пасля якой ён не аднавіўся. У 1706 г. у наваколлі палаца вяліся ваенныя дзеянні. Аб гэтых падзеях таксама захавалася мясцовае паданне, якое запісаў М. Федароўскі. За адну вярсту ад Лыскава на ўсход і захад знаходзіўся невялікі лясок, які называўся Акопы. У час вайны рускіх са шведамі на Акопах засталося шмат трупаў загінуўшых, якіх мясцовыя жыхары вымушаны былі пахаваць. Пераносячы ў магілу аднаго з забітых, двое мужчын убачылі на яго пальцы дарагі пярсцёнак і захацелі яго ўзяць, але не здолелі зняць. Тады яны папросту адсеклі палец і завалодалі пярсцёнкам. Доўгі час пасля гэтага прывід бяспалага ваяра прыходзіў у вёску і трывожыў людзей, пакуль тыя не паклалі костачкі яго пальца ў магілу.

Ёсць меркаванні, што менавіта ў Лыскаўскім замку быў створаны выдатны помнік летапісання “Хроніка Быхаўца”, у якім асвятляюцца падзеі гісторыі ВКЛ са старажытнасці да 1506 г.

Літаратура:
Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыклапедыя. – Мн., 1994. – 702 с.
Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. – Мн., 1993. – 620 с.
Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі: Брэсцкая вобласць. – Мн., 1984. – 340 с.
Ліповіч А. Лыскава // Зара. 1991. 27 снежня.
Несцярчук Л.М. Замкі, палацы, паркі Берасцейшчыны Х – ХХ ст.ст. – Мн., 2002. – 336 с.
Свод памятников истории и культуры: брестская область. – Мн., 1990. – 424 с.
Терехова В. Кто мы и откуда? // заря. 1998. 26 марта.
Терехова В. Сказание об исчезнувшем замке // Беларуская думка. 1994. № 11. с. 76 – 78.
Ткачоў М.А. Абарончыя збыдаванні заходніх зямель Беларусі ў XIII – XVIII ст.ст. – Мн., 1978. – 144 с.
Трусаў А.А. Старонкі мураванай кнігі: манументальная архітэктура эпохі феадалізму і капіталізму. – Мн., 1990. – 191 с.
Трусов О.А. Памятники монументального зодчества Белоруссии XI – XVII в.в. – Мн., 1988. – 210 с.
“Устава на волоки и дополняющіе её документы Шестой Книги Литовских Публичных Дел Метрики Литовской” // Спадчына. 1993. № 4. с. 65 – 78.
Церахава В. Знікшы замак каралеўскі // Раённыя будні. 1996. 17 студзеня.
Церахава В. Лыскава: праз шэсць стагоддзяў // Раённыя будні. 1998. 20 студзеня – 14 красавіка.

Крыніца:
http://pruzhany.brest.by

Год пабудовы (перабудовы): XV-XVIII

Фотагалерэі