> obwód brzeski > rejon kobryński > wieś Hruszowa > Dwór Rodziewiczów
Hruszowa. Dwór Rodziewiczów
Hruszowa. Dwór Rodziewiczów

Dwór Rodziewiczów | Hruszowa

Wybrane zdjęcia

Hruszowa. Dwór Rodziewiczów

Maria Rodziewiczówna | Data wykonania: 1937

Hruszowa. Dwór Rodziewiczów

Front dworu Rodziewiczówny. Fot. przed 1939 r. | Data wykonania: 1937

Hruszowa. Dwór Rodziewiczów

Maria Rodziewiczówna w wieku dziecięcym (fot. ze zb. B. Arciszewskiej) | Data wykonania: 1937

Dwór w Hruszowej i jego słynna mieszkanka, Maria Rodziewiczówna

W XV wieku Hruszowa wchodziła w skład dóbr kniaziów kobryńskich. W roku 1528 została włączona do dóbr królewskich. W 1677 r. majątek wraz z miejskim kluczem ekonomii kobryńskiej kupił Samuel Łukowski. Po rozbiorach Rzeczypospolitej caryca Katarzyna II podarowała Hruszową A. W. Suworowowi. W 1812 roku majętność nabył chorąży kobryński Antoni Rodziewicz, pochodzący z rodziny znanej już z XV-wiecznych kronik; rozgałęzionej i spokrewnionej z licznymi znanymi rodami. Po Antonim majątek odziedziczył w 1845 roku starszy syn, Teodor. Młodszy, Henryk, posiadał majętność Pieniuha koło Różany. Tu urodziła się Maria Rodziewiczówna.

Dwór w Hruszowej wybudował w 1825 roku Antoni Rodziewicz. Posadowiony na płaskim, lekko opadającym terenie o powierzchni (według inwentaryzacji z 1845 roku) 25 dziesięcin (~27,3 ha). Dwór klasycystyczny, dwukondygnacyjny, z masywnym czterokolumnowym portykiem i trójkątnym frontonem. Napis na frontonie głosił: Boże, błogosław mieszkańcom. Dom ten zbudowany w jubileuszowym roku 1825 przez Antoniego i Eleonorę z Giełgudów Rodziewiczów. Ślad po rodzinie Rodziewiczów i ich związkach ze znanymi i sławnymi zachował się na fotografii z autografem słynnego pisarza, Józefa Ignacego Kraszewskiego. Przechowywana była w dworze w Hruszowej.

Ozdobiony oszczędną sztukaterią. Usytuowany na osi alei wjazdowej, po bokach domu symetrycznie rosły drzewa. Z lewej strony lamus z dziesięcioma kolumienkami wzdłuż fasady, z prawej śpichlerz masywny, dwupiętrowy, z małymi okienkami i czterema prostopadłościennymi kolumnami u szczytu. W skład zabudowań wchodziły też jednokondygnacyjny dom rządcy, oficyny, oranżeria, lodownia, owczarnia. Zabudowania gospodarcze utrzymane były w stylu harmonizującym z architekturą dworu.

Park dworski o oryginalnym założeniu sad przeplatany grupami starych drzew lip, dębów, klonów i jesionów tworzących malownicze altany. W pobliżu naroża domu ogromny, 500-letni dąb, o wysokości 25 m i średnicy pnia 175 cm, nazwany Dewajtis na pamiątkę dębu z powieści Marii Rodziewiczówny. U podnóża drzew mnogość najróżniejszych kwiatów. W parku sadzawka z małym ostrowem, na nim figura Piotra Apostoła. Na brzegu sadzawki olbrzymia, stara wierzba.

Maria Rodziewiczówna, zwana Panią na Hruszowej, urodziła się w 1864 roku w majątku Pieniuha. Rodzice, Henryk i Amelia z Korzenieckich Rodziewiczowie, za udział w Powstaniu Styczniowym zostali zesłani na Syberię, a majątek ich skonfiskowano. Miesięczną Marię i starsze dzieci zabrali do Zamosza koło Janowa dziadkowie Korzenieccy. Wkrótce umarli, a dziećmi zajęła się Karolina Skirmunt z Korzeniewa. W 1871 roku rodzice Marii wrócili z katorgi i mając zakaz przebywania na Polesiu, zatrzymali się w Warszawie. W 1875 roku umarł bezdzietnie właściciel Hruszowej, Teodor, a posiadłość objął Henryk Rodziewicz. Maria została wysłana na pensję Sióstr Niepokalanek w Jazłowcu, gdzie przebywała od 1876 do 1879 roku. Po ukończeniu pensji wróciła do Hruszowej. Majątek po zmarłym w roku 1881 ojcu przeszedł na własność Marii.

Z radością i wielkim oddaniem rozpoczęła swoje gospodarowanie na Hruszowej. Spłaciła brata i długi ciążące na majątku od czasów stryja, Teodora. Prowadziła dom otwarty dla sąsiadów, przyjaciół i potrzebujących jej pomocy ludzi. Kochała swój majątek i Polesie, nazywała go rajem. Musiała ten raj opuścić w czasie I wojny światowej i wojny 1920 roku. Wyjechała do Warszawy. Tęskniąc za swoją ziemią i przyrodą, kupiła na Mazowszu część majątku Olszyny o powierzchni około 60 ha. Majątek nosił nazwę Folwark Zagórze dwór. Zamieszkała na jego terenie, w leśniczówce o nazwie Wyraj. Z nastaniem pokoju wróciła natychmiast do ukochanej, a zrujnowanej Hruszowej. Całkowicie rozgrabiony majątek znów doprowadziła do stanu rozkwitu.

W czasie całej swojej gospodarskiej działalności była bardzo aktywna społecznie. Założyła bibliotekę, ochronkę, punkt sanitarny dla okolicznej ludności. Utrzymywała szkołę i opłacała nauczycielkę. Jej staraniem w Horodcu osiadły siostry urszulanki, które założyły tu dom zakonny. Z pomocą finansową Rodziewiczówny prowadziły akcję edukacyjną i charytatywną na powiaty kobryński, drohiczyński i piński. Z jej inicjatywy, dla upamiętnienia 70-tej rocznicy Powstania Styczniowego, na centralnym placu w Horodcu stanął krzyż, usunięty w 1939. Czynnie uczestniczyła w przywracaniu katolikom kościoła w Horodcu, następnie ufundowała jego remont. Również finansowała budowę kościoła w Antopolu, dla którego jej staraniem zakon jezuitów przekazał relikwie św. Andrzeja Boboli, zamordowanego w pobliskim Janowie w XVII wieku.

Życie, choć tak aktywne i pełne zaangażowania i zajęć nie przyniosło Marii sławy. Rozsławiło ją pisarstwo, na które miała czas mimo wszystko. Napisała bardzo wiele książek, między innymi: Dewajtis, Lato leśnych ludzi, Wrzos, Między ustami a brzegiem pucharu, Straszny dziadunio, Anima villis, Jaskółczym szlakiem, Pożary i zgliszcza i inne. Cieszyły się wielką poczytnością w czasach jej współczesnych, a również obecnie. Wielkim ich walorem były wierne opisy przyrody i realiów poleskich, także żarliwy patriotyzm i wrażliwość społeczna.

Wspaniały, współczesny styl reportażu i wstrząsający obraz wydarzeń pokazuje Rodziewiczówna w tekście Wrażenia i przeżycia. Lato 1915 Opis pozostaje w pamięci na zawsze przez plastyczność słowem malowanych obrazów i wnikliwość ocen i przemyśleń. To wspaniała literatura.

W roku 1937 Rodziewiczówna obchodziła 50-lecie pracy pisarskiej. Mieszkańcy Hruszowej i Horodca urządzili na jej cześć wielką uroczystość w dniu 3 lipca. Uwieńczeniem uroczystości był wspaniały dar od sąsiadów, pracowników majątku i ludności wsi. Był to dzwon do kościoła w Horodcu, nazwany imieniem Maria. Wokół krawędzi dzwonu biegła dedykacja: Marii Rodziewicz wdzięczni parafianie Horodeccy. Na czaszy dzwonu tekst: Ducha żarem, serca miłosierdziem, hojną ofiarnością, mocą żywego i pisanego słowa służyła sprawie Bożej i umiłowanej Polskiej Macierzy. Dzwonie, dzwoń! Głoś wieczną pamięć zasługi. Nie było mu dane wiecznie głosić pamięci zasługi. Wkrótce musiała znów opuścić dom rodzinny, choć bardzo się opierała, zmuszono ją do tego. Natomiast dzwon, który podarowano jej w dowód wdzięczności, dziwnymi kolejami losu zawisł, wraz z oryginalną, nie zmienioną ani nie zatartą dedykacją w bunkrze-mauzoleum poświęconym żołnierzom radzieckim poległym w wojnie w Afganistanie, na jednym z placów Mińska.

W październiku 1939roku opuściła ponownie ukochaną Hruszową, tym razem na zawsze. Znalazła się w Łodzi, w obozie dla uciekinierów, następnie w dworze Żeromin pod Łodzią, u przyjaciół. Od 1940 w Warszawie, gdzie przeżyła Powstanie Warszawskie. Chora, znalazła się w szpitalu; ale w związku z ewakuacją miasta musiała go opuścić. W czasie tułaczki po różnych miejscach, zmarła na zapalenie płuc w majątku Żelazna pod Skierniewicami. Pochowano ją na miejscowym cmentarzu. W czwartą rocznicę śmierci szczątki przeniesiono do Alei Zasłużonych na warszawskich Powązkach.

Dwór w Hruszowej został zburzony w czasie wojny, lub wkrótce po wojnie. Na jego terenie wybudowano bazę remontową, później szkołę, budynki mieszkalne. Obok rośnie potężny dąb, nazwany przez pisarkę Dewajtis. To niemal jedyna pamiątka. Pod dębem Towarzystwo Miłośników Wołynia i Polesia z Warszawy umieściło tablicę ku czci pisarki. Pozostały nieliczne, stare drzewa z pięknego parku-sadu. I kilka zabudowań gospodarskich. Na pobliskim cmentarzu - groby rodziców Rodziewiczówny i jej siostry, Celiny.

A.O.
Na podstawie materiałów:
- A.T. Fedoruk Dawne siedziby Ziemi Brzeskiej, Mińsk 2004
- G. Rąkowski Czar Polesia, Pruszków, 2001
- B. Buczek-Płachtowa ECO-UNas, nr 8(19) XII 2000 i 25 (35), VII / VIII 2005

Nie istnieje
Rok budowy (przebudowy): XIX
Utracony: 2-
Współrzędne geograficzne:
52 14'2.21"N, 24 43'13.11"E

Albumy zdjęć