> Гомельская вобласць > Жыткавіцкі раён > горад Тураў > Краявіды
Тураў. Краявіды
Тураў. Краявіды

Краявіды | Тураў

Фотагалерэі

Выбраныя здымкі

Тураў. Краявіды

На р. Струмень Фота © К. Шастоўскі | Дата: 2004/09/05

Тураў. Краявіды

Помнік Кірылу Тураўскаму Фота © К. Шастоўскі | Дата: 2004/09/05

Тураў. Краявіды

Прыпяць Фота © К. Шастоўскі | Дата: 2004/09/05

Тураў - старадаўняе места беларускага Палесься, вядомае з X стагодзьдзя. Менавіта тут была заснаваная першая на Беларусі япіскапія. Сёньня Тураў няпрыкметнае мястэчка на беразе Прыпяці, з насельніцтвам 3,500 жыхараў, у асноўным старых людзей.

«...бе бо Рогъволод перешел из заморья имяше волость свою Полотьске, а Тур Турове, от него же и Туровци прозвашася». Так, паводле летапісу, у 980 годзе пачыналася гісторыя гораду. Тураўцы маюць веру, што праваслаўе яны прынялі раней за Кыеў. Вараскі князь Тур заснаваў места, надаўшы яму сваё імя. Паводле паданьня, ён таксама ахрысьціў мясцовы люд у Прыпяці. Па іншай вэрсыі тураўцаў ахрысьціла жонка князя Ігара вялікая княжна Вольга (Алена), што брала хрост у 957 годзе ў Царгорадзе. Аб гэтым сьведчыць мясцовая песьня "О прыйшла да нас Божа княжна Вольга". У кожным выпадку у часе хрышчэньня Русі ў Тураве ўжо служыў уладыка Сымон.

ХІ-ХІІІ стагодзьдзе - час росквіту Турава, згодна з крыніцамі ў горадзе існавала 75 (!) Божых храмаў. Менавіта з асяродзьдзя заможных, адукаваных месьцічаў выйшаў восьмы тураўскі ўладыка Кірыл ІІ, ведамы сьвету як Сьв. Кірыла Тураўскі. Ужо сучасьнікі называлі яго "Златоустом, паче усих на Руси воссиявших". Сёньня багатая духоўная спадчына Кірылы вывучаецца дасьледчыкамі краінаў Эўропы й Амэрыкі. Цэрквы Сьв. Кірылы Тураўскага існуюць у беларусаў ЗША і Канады. У той час Тураў даў яшчэ некалькі Сьвятых. Гэта наступны тураўскі ўладыка Сьв. Лаўрын, Кіява-Пячорны замкнік і Сьв. Марцін - у жыцьці звычайны ўладыкаў кухар, але якому пашчасьціла пабачыць зьяўленьне Сьв. Барыса й Глеба.

Паданьне сьведчыць, што якраз у Тураве на абтоку сярод дрыгвы тураўскі князь Сьвятаполк Акаянны забіў у 1015 годзе Барыса й Глеба. Таму могілкі на гэтым месцы маюць іхнае ймя (у дыялекце "Грыба-Барыса"). Калі ў 1927 годзе падчас чарговага пахаваньня трапілі на каменны саркафаг, тураўцы былі ўпэўненыя, што гэта саркафаг Барыса й Глеба. У XII ст. жонка Сьвятаполка II Ізяславіча, Варвара заснавала першы на Беларусі жаночы Варварын манастыр. У тым самым часе дзейнічаў Барыса-Глебскі мужчынскі манастыр. На Замкавай гары быў пабудаваны велічны мураваны 6-слупавы, 3-апсідны сабор. Побач да 1830 году узвышалася вежа (накшталт славутае ў Камянцы-Літоўскім), пакуль ня была разбураная на загад уладаў.

Як вядома, нашэсьце татара-манголаў 1240-1241 гадоў не закранула цэнтральнай і паўночнай Беларусi. Выключэньнем з’яўляецца Тураўскае княства ды Падляшша, куды манголы хана Батыя (Джучы, унука Чынгiзхана) прыйшлi пасля захопу Кыева. Згодна летапiсу на Мiколу зiмовага (шостага сьнежня) „Татарове взяша Кыев разграбиша и монастыри вси и иконы и крсты честныя и взя оузрочыя церковнага, а люди от мала и до велика все убиша мечем”. Менавiта ў Кыеве, даведаўшыся пра багацьце Турава, Батый даў загад свайму цемрнiку Гаюку захапiць места – праваслаўную сталiцу паўднёва–заходняй Беларусi.

Тураўцы разам з тымi кыеўлянамi, якiя пасьпелi зьбегчы, сустрэлi татараў каля ракi Сьцвiгi (Яцьвiгi), але атрымалi паразу. Сяло на месцы бою сёньня завецца Аз(с)яраны, што растлумачваецца на дыялекце як: „Осё (вось) раны” (ад татараў). Туркi – татары зруйнавалi места, апаганiлi цэрквы й манастыры. Ды, паводле легенды, забiлi ня толькi дарослых жыхароў, але немаўлят, укiдваючы iх у Тур–калодзезь. Вада ў калодзежы ператварылася ў малако. Гэтым малаком кармiлi новых дзетак, выгадавалiся i зноў завёўся народ.

Страчаны ў ХIХ ст. Тураўскi летапiс апавядаў аб жахах таго нападу. Матулi зь дзеткамi, спалохаўшыся, пакiдалi немаўлят долi, але верныя псы падхапiўшы дзiцятак здолелi багата каго выратаваць ад татараў. Дагэтуль нашчадкi гэтых дзетак маюць прозьвiшча Абранец. Тыя, якiя хавалiся ў капялюшнiку й ямках пад хатамi маюць прозьвiшча Сядуны, якiя хавалiся ў гняздах (кублах) буслоў – Буслiны. Увогуле згодна летапiсцу „тогды же бе пополох золъ по всей земли и сами не ведяху и где хто бежитъ”.

Татары зьнiшчылi абодва найстаражытнейшыя на Беларусi манастыры: жаночы Сьв. Варварын манастыр й Сьв. Барыса-Глебскi мужчынскi манастыр, якi нiколi больш не дасягнуў велiчы з часоў сьв. Кiрылы Тураўскага. Згодна сынодзiку Варварынага манастыра, татары забiлi ўсiх чарнецоў й святароў, нават самога Ўладыку Васiля. Сем’i тураўскiх баяр й князя схавалiсь у мураваным саборы на Замкавай гары. Але татары разбурылi царкоўную браму, забілi маладзiц й дзетак ды зруйнавалi вялiкi шасцiслупавы трохапсiдны храм. З гэтага часу япiскапiя перанесена была ў Пiнск.

Аб высокай культуры Турава сьведчаць археалагічныя раскопы, у час якіх знойдзена шмат каменных рэзьбяных абразкоў, абразкоў літых з волава, крыжыкаў. Некалькі каменных саркафагаў. Усе яны гавораць аб высокім узройні тураўскае школы мастацтва. Нават у нацыянальным музэі Чывідалі (Італія) захаваліся царкоўныя мініятуры тураўскіх мастакоў. У 1866 годзе ў скрыні Ільінскае царквы былі знойдзеныя рэшткі Тураўскага Эвангельля XI ст. - наагул найдаўнейшага, ведамага па ўсім сьвеце, помніка хрысьціянскае пісьменнасьці славянаў. Багата ілюстраванае Тураўскае Эвангельле сёньня захоўваецца ў Вільні. Таксама ў Вільні знаходзіцца другое Тураўскае Эвангельле з сярэдзіны XVI ст., сьпісак зь вельмі старога арыгіналу. На бачынах рукапісу прыпіскі на царкоўна-славянскай, стара-беларускай і, нават, на армянскай (!) мове "нейкага сына Цатура з Турава".

У царкве сяла Старажоўцы захоўваўся сынодзік з Варварынскага манастыра зь імёнамі ўсіх 35 тураўскіх уладыкаў, пачынаючы ад першага Сымона да апошняга Аранія (Лецыда) Стагонскага, грэка, хіратанізаванага ў 1621 годзе ерусалімскім патрыярхам Феафанам.

Аб першых часах хрысьціянства на Беларусі дагэтуль сьведчаць тураўскія каменныя крыжы. Вялізныя, простае формы, даўжынёю больш за 2 мэтры. На пачатку 20 ст. іх было 9: 4 у Тураве й па адным у навакольных вёсках Пагост, Хлупін, Перароў, Верасьніца, Адамічы. Сёньня засталося толькі 3: 2 ў тураўскай царкве і 1 у гомельскім краязнаўчым музэі. У народзе крыжы маюць розныя назовы, адна зь якіх "мокрыя", бо, паводле легенды, яны прыплылі супраць рачное плыні па Прыпяці, й калі іх затрымалі вада ператварылася ў кроў. Цікава, што гэткія паданьні ў VІ-VІІ cт. распаўсюджвалі ірландзкія манахі. На сьвята Ўзьвіжаньня ля тураўскіх крыжоў зьбіраліся ўсе паляшукі, крыжы лічыліся лекавымі, асабліва паможнымі ад вочных хваробаў.

З усталяваньнем Беларуска-Лiтоўскага Гаспадарства (Вялiкага Княства Лiтоўскага) панаваньне татараў на Тураўшчыне скончылася. Каля 1390 года тураўцы на чале зь вялiкiм князем лiтоўскiм Гедзiмiнам разбiлi паганцаў ва ўрочышчы, якое пазьней атрымала назву Рычоў (ад рыку пабiтых татараў). Тураў пачаў адраджацца, але згубіў значэньне гандлёвага й палітычнага цэнтру, застаўшыся сядзібай Тураўскіх і Пінскіх уладыкаў, што наведвалі й жылі ў Тураве. Да ХІХ ст. каля Барыса-Глебскіх могілак узвышаўся мураваны "Уладычын двор". З 1508 г. Тураў - валоданьне слынных князёў Астрожскіх. Адзін зь іх Хведар - сьвяты, а два іншыя Канстанцін I і Канстанцін II лічацца мясцовымі сьвятымі. Пілігрым, які наведаў Тураў у 1582 годзе бачыў "14 храмаў, гарадок драўляны, невялікі ... рака пад ім Прыпяць, зь іншага боку возера вялікае, а места нешматлікае ...".

Люд Турава заўсёды адзначаўся моцнай верай у Хрыстовае Слова, пісьменнасьцю. У XIX ст. наведвальнікі-этнографы зьдзіўляліся з таго, што жыхары добра ведалі творы Сьв. Кірылы, паданьні й гісторыю места. Існавалі мясцовыя дынастыі сьвятароў (Вячоркі, Лісоўскія, Залезьняковічы, Сулкоўскія, Руневічы), шмат хто зь месьцічаў выконваў дзякоўскія абавязкі. Нават у савецкі час ня было пазашлюбных дзяцей (байструкоў). Калі ў 1926 годзе Тураў наведаў "бязбожны тэатр" (як іх тады называлі) пад кіраўніцтвам Уладзіслава Галубка, ён не займеў ніякага посьпеху. Звыш таго вядомы драматург, пад уражаньнем крыжовага ходу з мноствам сьвечак, абразоў, шчырае малітвы, зазначыў у дзённіку: "У Тураве быццам у Палестыне".

Да 30-х гадоў XX ст. у цэнтры места стаяў сьвяты "Тур-калодзесь". Старыя казалі, што "ён меў 3 дны - медзянае, срэбранэ й залатэ. Калі прарвецца першае - затопіць Тураў, калі другае - Тураўшчыну, а калі залатэ, дык вада захлыне ўвесь сьвет". У 1937 годзе камуністы засыпалі сьвятую крыніцу, яны, быццам, жадалі выратаваць увесь сьвет, але ў сапраўднасьці загубілі сэрца Турава.

На нашую думку, савецкая ўлада мэтанакіравана зьнішчала веліч аднаго з сымбаляў Беларусі. Да вайны на Тураўшчыне былі разбураныя ўсе 17 цэркваў. У Сыбір былі засланыя й зьгінулі ўсе сьвятары. Калі апошняга абаранялі людзі з Запясочча, ўлада адступіла, але ўначы тайком сьвятара схапілі. Былі перайменаваныя спрадвечныя назовы вуліцаў, зруйнаваны гістарычны цэнтар. Нарэшце, у 1960 годзе ад Турава адабралі статус раённага цэнтру (статус горада быў вернуты ў 2004 г.), ператварыўшы гэтым места ў звычайнае сяло. Ня маючы працы моладзь паехала ў сьвет. Места, якое налічвала амаль 25 тысячаў зьнікла на вачох. У 1986 годзе чарнобыльская бяда. Нарэшце, напрыканцы 80-х гадоў недзе зьніклі назьбіраныя людзьмі на адбудову сабору грошы.

Сёньня Тураў пакрысе адраджаецца. На Замкавай гары пабудаваны велічны й прыгожы Помнік Сьв. Кірылу Тураўскаму. У 1998 годзе каля царквы Ўсіх Сьвятых (1817) узьведзены помнік Дабравернаму князю Канстанціну ІІ Васілю Астрожскаму, што нарадзіўся й жыў у Тураве. Пасьля вялікага перапынку каля помніка адпраўляюцца малебны на роднай, беларускай мове. Штогод, 11 траўня на Замкавай гары бывае сьвята ў гонар Сьв. Кірылы Тураўскага.

Зь Нямеччыны й Ізрайля на нямецкія й жыдоўскія могілкі прыяжджаюць госьці. Беларусам у Тураве таксама ёсьць што пабачыць. Над Прыпяцью відна ўзвышаецца Замкавая гара. Паводле паданьня, тут сярод дрыгвы, пабудаваў яе сам князь Тур з рачнога пяску, вугольля, бярозавай кары, гаршкоў з рыбінай лузгою ды зьвярыных касьцей. На гары дагэтуль падмурак першага на Беларусі сабору. Кожны туравец завядзе вас на месца пахаваньня Сьв. Кірылы Тураўскага на Барыса-Глебскіх могілках, дзе можна пабачыць невялікі каменны крыж, што, быццам, кожны год павялічваецца. У царкве Ўсіх Сьвятых чэсьцяцца два вялізныя тураўскія крыжы, ёсьць літаграфічныя абразы з надпісамі адначасова на царкоўна-славянскай, беларускай, заходня-палескай і польскай мовах (!).

Малады, рухавы сьвятар а. Сяргей (Храпіцкі) марыць аб духоўным адраджэньні Турава, аднаўленьне Тур-калодзезя, адчыненьне манастыра. Яго падтрымліваюць у мясцовай адміністрацыі, у настаўніцкім асяродзьдзі. Але няма грошай. Нешта ўсё-ж такі зроблена. Пабудаваная драўляная капліца на могілках. Настаўніца беларускае мовы Кацярына Папова вядзе нядзельную школку. Есьць добры прыклад дапамогі з моцнае праваслаўнае Беласточчыны (нашае колішняе правінцыі!). Летась дзеткі зь нядзельнае школкі гасьцявалі на Падляшшы.

З ласкавай згоды Андрэя Катлярчука выкарыстаны аўтарскія матэрыялы:
ЦІ ЗАГУДУЦЬ ТУРАЎСКІЯ ЗВАНЫ?

ТАТАРА - МАНГОЛЬСКАЕ НАШЭСЦЕ НА ТУРАЎ