> Гомельская вобласць > Жыткавіцкі раён > горад Тураў
Тураў. Краявіды

Тураў - фота і помнікі

Першая пісьмовая згадка: 980

Магчымыя варыянты:
Тураў Туров Turów Turaŭ Turov Turev Turow Turau

Каардынаты:
52° 4'9.01"N, 27° 44'9.100"E

Што паглядзець у Тураве

Страчаная спадчына

Гісторыя Турава

Тураў упершыню ўзгадваецца ў «Аповесці мінулых гадоў» пад 980, дзе сказана: «...бе бо Рогволод перешел из заморья имяше волость свою Полотьске, а Тур Турове, от него же и Туровци прозвашася». Гарадзішча старажытнага Турава ўключала дзядзінец і вакольны горад. Дзядзінец з паўднёва-ўсходняга боку быў адасоблены ад вакольнага горада абарончым ровам, пляцоўка вышынёй 5—6 м мела трохвугольную форму. Роў паміж дзядзінцам і вакольным горадам быў пастаянна запоўнены вадой. З 2-й паловы 13 ст. на тэрыторыі дзядзінца існаваў замак. Да пач. 19 ст. на замчышчы яшчэ стаяла вежа, пабудаваная ў 2-й пал. 13 ст., якая была галоўным абарончым збудаваннем Тураўскага замка. Адносілася да тыпу валынскіх вежаў (як і Камянецкая вежа). Пабудавана з цэглы на вапнавым растворы. Паводле планаў 18—19 ст. мела форму круга дыям. 11 м. Унутры была падзелена на некалькі баявых ярусаў. Разабрана на загад расейскіх уладаў у 1830-я г.

Вакольны горад прылягаў да дзядзінца з паўднёва-ўсходняга боку, меў форму чвэрці круга (плошча каля 1,5 га), узвышаўся над прылеглай мясцовасцю на 5—6 м, меў стромкія здзірванелыя схілы. Лысенка выявіў у 1992—1993 у пластах канца 10 ст. рэшткі язычніцкага капішча, у пазнейшых — руіны храма, што загінуў пры верагодным землятрусе 1230, рэшткі жылых пабудоў, пахаванні ў саркафагах, свінцовую пячатку кіеўскага мітрапаліта Кірылы І (1225—32), частку царкоўнага звона, т.зв. Тураўскія крыжы. У паўночна-заходняй частцы Турава на правым беразе р. Струмень, знаходзіцца селішча, якое, на думку даследчыкаў, было часткай горада. Насельніцтва Турава займалася рамёствамі, сельскай гаспадаркай, паляваннем, рыбалоўствам; мела гандлёвыя сувязі з Кіевам, Паўночным Прычарнамор'ем, Блізкім Усходам, Малай Азіяй, Валынню і Прыбалтыкай.

Тураў — адзіны горад 10 ст. на тэрыторыі рассялення дрыгавічоў. Мяркуюць, што ён быў племянным цэнтрам самастойнага «княжання». У канцы 1-га тыс. н.э. стаў палітычным, эканамічным і культурным цэнтрам Тураўскага княства. У гэты час у Тураве ўзнікла адна з першых на Русі епіскапій на грэчаскі ўзор.

Епіскапія заснавана ў канцы 10 — пач. 11 ст. Першапачаткова ахоплівала тэрыторыі басейна р. Прыпяць і на Пн ад яе, уключала таксама гарады Наваградак, Менск, Пінск, Барысаў. Пасля разбурэння Турава татарамі (сярэдзіна 13 ст.) епіскапская кафедра перанесена ў Пінск, епархія стала называцца Турава-Пінская. У 1878—1922 кіруючыя архірэі Мінскай епархіі тытулаваліся «мінскія і тураўскія». Сярод кіруючых архірэяў вядомыя: Фама (згад. 1005), Кірыла (1114? —20), Сімяон (?), Ігнацій (? —1144), Іаакім (1144 —?), Георгій (згад. 1167), Кірыла Тураўскі (? — каля 1183), Лаўрэнцій (згад. 1183).

3 988 г. ў Тураве княжылі прадстаўнікі дынастыі Рурыкавічаў. Першы з іх быў Святаполк Акаянны (988—1015 гг.), сын кіеўскага вялікага князя Уладзіміра Святаславіча. Пасля яго смерці Тураўская зямля ўключана ў Кіеўскае княства, Яраслаў Мудры ў 1052 г. аддаў Тураў і Тураўскае княства свайму трэцяму сыну Ізяславу. У 1073 г. Тураў перайшоў да Усевалада Яраславіча, у 1076 г. — зноў да Ізяслава, з 1078 г. — да яго сына Яраполка. У 1097—1113 г. тураўскім князем быў Святаполк Ізяславіч, з 1113 г. — ва ўладанні кіеўскага вялікага князя Уладзіміра Манамаха, з 1125 г. — у яго сына Вячаслава. З 1142 г. да 1158 г. пераходзіў ад адных князёў да другіх. У 1158 г. тут аднавіў на троне дынастыю Ізяславічаў унук Святаполка Ізяславіча Юрый Яраславіч, які дамогся незалежнасці Тураўскага княства.

У час княжання Святаполка Ізяславіча (1087—1113) яго жонка грэчаская царэўна Варвара заснавала ў Тураве Варварынскі жаночы манастыр. У 1158 Тураў вытрымаў жорсткую дзесяцітыднёвую аблогу войск кааліцыі паўднёварускіх князёў, а ў 1160 трохтыднёвую аблогу валынскіх князёў. У Тураве жыў і працаваў выдатны дзеяч усходне-славянскай культуры Кірыла Тураўскі.

У 2-й палавіне 12 ст. Тураўскае княства ўступіла ў стадыю феадальнай раздробленасці і Тураў страціў сваё ранейшае палітычнае значэнне. У канцы 13 — пачатку 14 ст. вызначаўся развітым рамяством і гандлем. 3 1320-х гадоў у складзе Вялікага княства Літоўскага. Спачатку захоўвалася мясцовая дынастыя, з 1430 г. перайшоў да вялікага князя Вялікага княства Літоўскага Свідрыгайлы, з канца 15 ст. ўладанне М.Л. Глінскага, у 1508—1620 гг. — князёў Астрожскіх, пасля Сапегаў, Патоцкіх. З 15 ст. ўваходзіў у склад Трокскага, з 1566 г. Берасцейскага ваяводстваў. У 1502 і 1521 Тураў падвяргаўся нападам крымскіх татар. У 16 ст. горад складаўся з асноўнай часткі і 2 прадмесцяў — Заяцэлле і Запясочча. У вайну 1648—54 Тураў знаходзіўся на тэрыторыі кантралюемай казацкімі войскамі. У 1649 Тураў вызвалены войскамі Януша Радзівіла. Спустошаны ў час вайны Маскоўскага царства з Рэччу Паспалітай 1654—67. У 1648 у Тураве 401 дом, у 1667 — толькі 111 дамоў, у 1790 — 497 дамоў.

У 1743 г. ўладальнікам большай часткі Турава як «графства» стаў маршалак галоўнага трыбунала літоўскага Ян Міхал Салагуб. У 1790 г. тут было 497 дамоў. У 1793 г. паводле 2-га падзелу Рэчы Паспалітай Тураў у складзе Расійскай імперыі, мястэчка, цэнтр воласці Мазырскага павета Мінскай губерні.

У 1865 у Тураве выяўлены адзін з найбольш ранніх помнікаў усходне-славянскай пісьменнасці 11 ст. — Тураўскае евангелле. Евангелле - самая ранняя (з тых, што захаваліся) кніга, створаная на беларускіх землях. Збераглося 10 аркушаў. Напісана на пергаменце ўставам, мовай царкоўна-славянскай старажытна-рускай рэдакцыі, аздоблена ініцыяламі і маргінальнымі ўпрыгожаннямі ў выглядзе гронкі. Ёсць укладныя запісы 2.5.1508, 10.2.1513, 1781. Знойдзена ў Тураве ў 1865, вывезена М. Сакаловым у Віленскую публічную бібліятэку. Зберагаецца ў бібліятэцы АН Літвы. У 1962—63 рэстаўравана, зроблены новы пераплёт, стары (17 ст.) захоўваецца асобна.

У 1886 у Тураве 1183 жыхароў, 370 двароў, школа, крама, 2 млыны, 3 царквы, капліца, сінагога, 3 яўрэйскія малітоўныя дамы; у 1897 — 4290 жыхароў, цагельня, млын, штогод адбываліся 2 кірмашы. З лютага 1918 г. да студзеня 1919 г. Тураў акупаваны войскамі кайзераўскай Германіі, 10.7.1919 г. — польскімі войскамі, у ліпені 1920 - Чырвонай арміяй. 14.10.1920 г. зноў заняты польскімі войскамі. Войскі Чырвонай арміі ўступілі ў Тураў дасля падпісання савецка-польскага мірнага дагавору ў Рызе ў сакавіку 1921 г. У 1923 г. ў Тураве 6217 жыхароў. 3 1924 г. цэнтр раёна, з 1938 г. гарадскі пасёлак Палескай вобл. У 1939 г. 5455 жыхароў. У 1939 — 5,5 тыс. жыхароў. У 2-ю сусветную вайну з 14.7.1941 да 5.7.1944 акупаваны нямецкімі фашыстамі, якія знішчылі ў Тураве і раёне 1792 чалавек. З 1954 у Гомельскай вобласці, з 1962 у Жыткавіцкім раёне. У Тураве 2 сярэднія і музычная школы, дзіцячы сад, Дом дзіцячай творчасці, 2 дамы культуры, 3 бібліятэкі, краязнаўчы музей, бальніца. Помнікі: Кірылу Тураўскаму, Канстанціну Астрожскаму, помнік землякам, якія загінулі ў 2-ю сусветную вайну. Помнік архітэктуры — былая ўніяцкая Ўсясвяцкая царква (1810). У паўночна-заходняй частцы Турава археалагічны помнік — замчышча старажытнага горада. Прыстань на р. Прыпяць. Аўтадарогамі злучаны з Давыд-Гарадком, Жыткавічамі, Лельчыцамі, 3,5 тыс. жыхароў (2000). Зона адпачынку — берагі р. Прыпяць.

Крыніца:
Пётр Лысенка, Тацяна Скрыпчанка, Мікола Нікалаеў
Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т.5.
Мінск, "Беларуская Энцыклапедыя", 1999

А.П. Грыцкевіч, А.М. Кулагін
Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Гомельская вобласць
Мінск, Беларуская Энцыклапедыя, 1986

Тураў. : Адметнасці | фота выбраных помнікаў

Тураў.  Замчышча Замчышча

Тураўскае замчышча. Красавік 2006 г.

Тураў.  Царква Усіх Святых Царква Усіх Святых

Царква Усіх Святых у Тураве

Тураў.  Краявіды Краявіды

На р. Струмень

Тураў.  Горад на старых фотаздымках Горад на старых фотаздымках

Тураў. Від на места. пачатак 20 ст.

Тураў.  Могілкі габрэйскія Могілкі габрэйскія

Тураў. Помнік на габрэйскіх могілках. Фота Дон Шумоўскі

Тураў. : Страчаная спадчына | фотаздымкі

Тураў.  Царква Святога прарока Іллі

Тураў. Царква Святога прарока Іллі (?, 1848 (1850?)) Album widoków... : [у 8 серыях] / zrysowane z natury przez Napoleona Ordę; [litografii na kamieniu przez Alojzego Misierowicza]. - Warszawa, [1875-1883].

Тураў.  Сінагога Вялікая

Тураў. Сінагога Вялікая (XIX) Тураў. Вялікая сынагога. Здымак да 1917 г. Фота © Kraft/Murovcheck Family Archives | < 1918

Тураў.  Царква Праабражэння Гасподняга

Тураў. Царква Праабражэння Гасподняга (1800) Праабражэнская царква ў Тураве. Малюнак Архіпа Іванавіча Курбана з вёскі Запясочча. Фота © Курбан Архип Иванович

Каментарыі

Нехта абавязкова адашле мяне да раённай (-ных) Кнігі Памяці. Ёсцека ў маёй бібліятэцы і такія. Яны - дакладней, звесткі з іх, - не аргумент, бо нават аніякая не існая копія, не дакумент.
Па-першае, матэрыялы сабраны далёка не ўсе, і як след не правераныя, не звераныя - таму шмат недакладнасцей, памылак, проста белых плям.
Па-другое, нельга было выданне Кніг давяраць тутэйшым, ці з тутэй...
Мяне ўражвае, што на такіх сайтах няма зусім гісторыі, няма ўспамінаў, няма архіўных матэрыялаў, няма фота, сканерных файлаў. Канкрэтна, анідзе не трапіш ніякіх звестак пра даваеннае, ваеннае і пасляваеннае жыццё Тураўскага, Жыткавіцкага і іншых раёнаў Палесскай і Гомельскай абласцей. Ні табе нічога пра вёскі, пра ўстановы, пра знакамітых людзей... Адкрываеш сайт, лістаеш... Як і не было тут ні...
Staryja razpaviadali szto ddrauliany ryma-katalicki kasciol u Turavie stajau da 1932 godu za miestam u poli u bok vioski Rydcza. Razburany jak i usie cerkvy i synahohi.

Sionnia katalickaj parafii u Turavie niama. Alie siarod maich siabrou dziacinstva (1970-e hady) bylo szmat turaucou katalickaha pachodzhannia z "polskimi" imionami...
цікава вам будзе даведацца:

http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/ ?page=100&backPage=13 &news=32059&newsPage=0
...
Уважаемые поломники, звонице в гостиницу г. Турова по тел. (02353) 75164, 21976, 22364. Там можно забронировать места, а заодно узнать как добраться до города. ...