> Віцебская вобласць > Глыбоцкі раён > вёска Мамаі > Царква Праабражэння Гасподняга
Мамаі. Царква Праабражэння Гасподняга
Мамаі. Царква Праабражэння Гасподняга

Царква Праабражэння Гасподняга | Мамаі

Выбраныя здымкі

Мамаі. Царква Праабражэння Гасподняга

Праабражэнская царква ў Мамаях Фота © Андрэй Кузьмін |

Мамаі. Царква Праабражэння Гасподняга

Брама-званіца ў стылі барока, галоўны фасад храма Фота © Уладзімір Скрабатун |

Мамаі. Царква Праабражэння Гасподняга

Фрагмент агароджы Фота © Jury |

Царква ў Мамаях – буйнейшы архітэктурны помнік архітэктуры класіцызму на Глыбоччыне.

Зрэшты, ў самым пачатку існавання храма была блытаніна ў яго лакалізацыі: ці то яго лічыць азярэцкім, ці то мамайскім, бо на тым часе ён знаходзіўся паміж Мамаямі і Азерцамі.

З чаго пачынаецца яго гісторыя?

Вёска Мамаі здаўна знаходзілася побач з маёнткам Азерцы Дзісенскага павету. Колішняе дзедзіцтва Цеханавецкіх з бегам часу перайшло да Корсакаў. Адзін з новых дзедзічаў Язэп Корсак 3 траўня 1826 года заклаў на сваёй зямлі мураваны касцёл. Месца было выбрана паміж вёскай Мамаі і маёнткам Азерцы. Што для вёскі Мамаі, якая спрадвеку не лічылася заможнай, касцёл быў значнай дамінантай над куртатай аднапавярховай забудовай. Асвячэнне кутняга камяня касцёла, з паўнамоцтвамі Мінскай Рыма-каталіцкай Кансісторыі, да якой у той час належаў Дзісенскі павет, выканаў ксёндз-дзекан Дзісенскі, ён жа пробашч Задарожскі Рацэвіч. Той самы ксёндз Рацэвіч трымя гадамі пазней, 15 жніўня 1829 года, выканаў асвячэнне ўжо пабудаванага касцёла. Касцёл меў 35 аршын даўжыні, 18 шырыні і 16 вышыні. У храме было тры званы: адзін вагой 6 пудоў і 2 фунты, другі — 3 п. 26 ф. і трэці – паўтары пуды.

Гледзячы з сённяшніх дзён, заканамерна напрошваецца пытанне аб мэтазгоднасці пабудовы касцёла ў праваслаўнай вёсцы. Хіба што гэта было толькі жаданнем фундатара і ўладальнікаў гэтых зямель з роду Корсакаў па пашырэнні каталіцызму сярод праваслаўных вернікаў? Па словах нашых старажылаў – у 1930-ыя гг. у Мамаях жыла толькі адна каталіцкая сям’я.

Тым не менш, на сто гадоў раней, на момант будаўніцтва касцёла ў Мамаях, каталіцкай парафіі тут не было. Новаўзведзены касцёл быў на вялікай адлегласці ад суседніх касцёлаў і гэтая нагода змусіла дзедзіча азярэцкага і ксяндза-пробашча глыбоцкага прасіць біскупа аб утварэнні тут каталіцкай парафіі. Яна была створана 25 лютага 1834 года – праз пяць гадоў пасля асвячэння касцёла. Пратрымалася парафія 14 год, г.зн. да 1848 г. На тым часе з недахопу ксяндзоў касцёл мамайскі стаўся перададзеным глыбоцкім ксяндзам як філіяльны і такім заставаўся да яго закрыцця. Глыбоцкія ксяндзы прыязджалі ў Мамаі раз-два на тыдзень для адпраўлення набажэнства і абслугі мясцовай каталіцкай люднасці.

Мамайскі касцёл, як і касцёл і кляштар кармелітаў босых у Глыбокім быў зачынены пасля падаўлення паўстання 1863-64 гг. за незалежнасць Беларусі, Літвы і Польшчы.

3 кастрычніка 1864 года віленскі губернатар Панюцін даносіў генерал-губернатару, што дзісенскі вайсковы начальнік загадаў закрыць мамайскі касцёл. Нагода, якая змусіла тамтэйшага начальніка зрабіць гэты крок, была наступнай: перадусім касцёл ён назваў прыватнай капліцай, якая, у яго разуменні пасля смерці фундатара таксама страціла права да існавання, да таго ж касцёл стаіць побач з валасной управай, знаходзіцца ён у мясцовасці, якую называюць праваслаўнай. З гэтай нагоды губернатар, які пагадзіўся з меркаваннем мясцовага начальніка, вырашыў, што далейшае існаванне касцёла ў Мамаях цалкам немэтазгоднае.

Паводле акта ад 11 чэрвеня 1865 года храм быў перададзены праваслаўнаму духавенству. На перабудову мамайскага касцёла пад царкву, згодна каштарысу, пайшло 1500 рублёў. Гэтыя кошты былі асігнаваны генерал-губернатарам з дзяржаўнай скарбонкі. Мамайская царква пэўны час, да пабудовы царквы ў Забор’і, лічылася царквой Заборскага прыходу.

У часы знаходжання краю ў складзе польскай дзяржавы тагачасныя ўлады маральна падтрымлівалі аднаўленне гістарычнай справядлівасці, а менавіта – вяртанне колішніх каталіцкіх храмаў каталікам. Аднойчы адзін глыбоцкі старажыл распавёў мне, што дзесьці ў 1930-ыя гг., з глыбоцкай, а таксама з удзельскай, мосарскай, і вернікаў іншых каталіцкіх парафій, з Глыбокага ў Мамаі, рушыла вялікая працэсія на адабранне будынка храма ў праваслаўных. Праваслаўныя жыхары Мамаёў і бліжэйшых ваколіцаў заселі за мураванай сцяной агароджы і некалькі дзён трымалі аблогу пуляючы каменнямі і паўцагелкамі ў галовы каталікоў, якія імкнуліся пералезці праз каменную агароджу царквы і ўкапаць вялікі каталіцкі крыж перад сценамі храма. У выпадку здзяйснення такіх намаганняў – храм ад гэтага часу станавіўся б каталіцкім. Паліцыянты, якія знаходзіліся побач, назіралі за падзеямі, але не выступалі ні на чыім баку. Толькі рагаталі, калі каменне ці цэгла трапляла ў галовы штурмавікоў. Храм застаўся праваслаўным.

Хтосьці згадвае і той час, калі ў 1960-ыя гг., тым жа праваслаўным, якія ўжо мелі досвед барацьбы за храм, прыйшлося бараніць яго ўжо ад дзеянняў савецкіх уладаў. На гэты раз не дапамаглі і адчайныя кіданні праваслаўных вернікаў пад колы міліцэйскіх машын. Храм зачынілі. Да перабудовачных часоў ён уяўляў звычайную саўгасную складскую пабудову. І толькі сілуэт будынка, з яго рысамі, якія ён пераняў з антычных грэчаскіх прататыпаў, доўгія дзесяцігоддзі нагадваў тутэйшаму люду, што колісь гэта быў храм.

Зрэшты, у Мамаі трэба вазіць экскурсіі і паказваць, у якасці прыкладу, як не трэба рабіць "рэстаўрацыю". Навошта нам бялюткі, гладкасценны храм, з выразным архітэктурным дэкорам? У нас цяпер бацюшкі і архітэктары, і дызайнеры, і прарабы і іх нельга крытыкаваць, нават улада заступіцца. Дзякуй, канечне, што адрамантавалі храм, аднак тынкоўка "пад футра" сцен з дапамогай кампрэсара і потым ненатуральная расфарбоўка храма... Гэта штосьці нагадвае саўдэпаўскую сталоўку ў нейкім калгасным сяле, якую адрамантавалі заезджыя з Закарпацця гуцулы-шабашнікі. Не прыйшлася тут да густу і традыцыйная ў гэтым краі разынкая муроўка каменнай агароджы, з боку вясковай вуліцы яе, таксама, схавала "футра".

Уладзімір Скрабатун

Год пабудовы (перабудовы): 1826-29
Каардынаты:
55° 11'34.06"N, 27° 45'2.79"E

Фотагалерэі