> Віцебская вобласць > Полацкі раён > вёска Струнне > Царква Узвышэння Святога Крыжа
Струнне. Царква Узвышэння Святога Крыжа
Струнне. Царква Узвышэння Святога Крыжа

Царква Узвышэння Святога Крыжа | Струнне

Не існуе
Год пабудовы (перабудовы): > 1772 (1), 1808 (2)
Страчаны: 1936

Фотагалерэі

Выбраныя здымкі

Струнне. Царква Узвышэння Святога Крыжа

Царква ў Струнні | Дата: < 1914

Струнне. Царква Узвышэння Святога Крыжа

Мураваная агароджа з капліцамі (здымак С.М. Пракудзіна-Горскага 1912 г.) | Дата: < 1914

Струнне. Царква Узвышэння Святога Крыжа

Выява другой стацыі ў капліцы (фрагмент здымка С.М. Пракудзіна-Горскага 1912 г.) | Дата: < 1914

Царква была збудаваная пры канцы XVIII ст. архібіскупам Смагаржэўскім. Міхаіл Бэз-Карніловіч, апісваючы ў 1855 годзе ў сваёй кнізе "Исторические сведения о примечательнейших местах в Белоруссии" наведаньне Полацка імпэратрыцай Кацярынай ІІ, спасылаецца на занатоўкі відавочца падзеяў Ігната Стэбельскага і паведамляе, што ў часе свайго падарожжа з Полацка ў Магілеў яна спынялася 22 траўня 1780 году ў Струньні ля царквы і яе вітаў архібіскуп Смагаржэўскі: "Летняя сядзіба ўніяцкіх архібіскупаў. Там, біскуп Смагаржэўскі збудаваў царкву з двума мінарэтамі на ўваходзе... Вялікі каменны дом архібіскупа з цудоўным садам і гаем. Між царквой і домам знаходзіцца стаў, акружаны гладка зробленымі і зраўнаванымі берагамі." Мінарэтамі тут названыя дзьве высокія калёны, што стаялі пры ўваходзе да царквы. Крыжаўзьвіжанская царква была арыентаваная алтаром на поўнач. Традыцыйна хрысьціянскія цэрквы на Ўсходзе зьвернутыя алтаром на ўсход. Такая арыентацыя перанятая ад сьвятыняў яшчэ дахрысьціянскіх. Аднак традыцыя не была тэалягічным падмуркам, асабліва пры шчыльнай гарадзкой забудове. Закладальнікам жа Крыжаўзьвіжанскай царквы магчыма прыйшлі на памяць словы зь Бібліі, дзе ў кнізе прарока Ісаі (14:13-14) цытуецца выраз цара Бабілёну: "Закладу пасад мой ... на поўначы ... і буду падобным да Найвышэйшага". Калі ісьці за лёгікай, дык пасад Бога на поўначы, значыць і алтар мусіць быць зьвернуты ў той бок. Такую арыентацыю яшчэ раней набыў адноўлены Сафійскі сабор у Полацку.

Храм выкананы ў клясыцыстычных формах: цэнтрычны, кубічны аб'ём з глухім "несапраўдным" купалам, да чатырох бакоў якога прыбудаваныя меншыя па памерах прастакутныя прытворы; над паўднёвым прытворам узвышаўся больш позьні па часе пабудовы драўляны ярус званіцы. Сіметрычны, у форме грэцкага крыжа храм разьмяшчаўся пасярод двара, акружанага мураванай агароджай з капліцамі. Па восі ўваходу ў царкоўны двор была ўладкаваная парадная брама з двума вялікімі тасканскімі калёнамі на высокім цокалі.

Недзе ў 1837 г. царква рамантавалася, пра што сьведчыць ліст біскупа Васіля Лужынскага да мітрапаліта Язафата Булгака ад 24.11.1836 г.

У канцы XIX ст. храм прыйшоў у заняпад. У 1900 г. віцебскім губэрнскім архітэктарам У. Коршыкавым быў створаны праект яго грунтоўнае перабудовы, які ня быў рэалізаваны.

Паводле акту полацкай павятовай камісіі па ахове помнікаў даўніны і мастацтва ад 08.08.1920 г. царква была аточаная каменнай зубатай агароджай з уладжанымі ў яе 14 круглымі капліцамі, выкананымі ў адпаведнасьці з каталіцкай традыцыяй Крыжовае дарогі. "Царква, збудаваная ў 1808 годзе Гераклам Лісоўскім". Тут чальцы камісіі прынялі на веру памылку біскупа Васіля Лужынскага, які пісаў так у лісьце да мітрапаліта Булгака. Дадатковым пацьверджаньнем памылковасьці думкі Лужынскага ёсьць наяўнасьць згаданае Крыжовае дарогі, гэтага лацінскага пазычаньня, і арыентацыя царквы алтаром на поўнач. Лісоўскі ж быў перакананым прыхільнікам ачышчэньня ўніяцкае царквы ад лацінізмаў, і дзеля грунтоўнейшага знаёмства з традыцыямі ўсходніх цэркваў у 1803 г. зьдзейсьніў пілігрымку ў Сьвятую Зямлю.

Далей у акце запісана: "Надпіс на паўночным баку правае капліцы сьведчыў, што тут пакладзенае цела Геракла Лісоўскага, спачылага ў 1809 годзе. Захаваўся архіў ад 1818 г. і "Inwentarz Parochyi Struńskiej uposądzony w roku 1818-m miesięca junij 17 dnia w Połocku". Агароджу з капліцамі праваслаўныя не даглядалі, а ў 1910 г. плянавалі іх зруйнаваць як каталіцкія, але супраць стала Імпэратарская Архэалягічная камісія. У 1912 г. ужо былі разбураныя дзьве капліцы, у 1920-м – тры і яшчэ ў чатырох маюцца шчыліны." У кожнай каплічцы быў абраз, намаляваны на блясе алейнымі фарбамі, які адлюстроўваў адну з стацыяў (прыпынкаў) Крыжовае дарогі Ісуса Хрыста ад вынясеньня Яму сьмяротнага выроку да пакладаньня цела ў пячору. Перад кожным з абразоў стаяў сьвечнік, які асьвятляў капліцу.

На ўваходзе ў агароджу былі збудаваныя дзьве круглыя высокія вежы зь вітымі сходамі і назіральнымі пляцоўкамі на версе. Вежы прызначаліся дзеля назіраньня за прыездам архібіскупа, каб сустрэць яго гукам званоў, для ілюмінацыі царквы падчас сьвятаў ды іншых мэтаў.

Паводле сьведчаньняў вяскоўцаў царква і капліцы былі разбураныя ў 1936 годзе, абразы сяляны разабралі па хатах і далейшы іх лёс невядомы. Асобныя камяні ад падмуркаў яшчэ нядаўна можна было бачыць. Найбольшы зь іх вывезены дарожна-будаўнічай службай у часе падрыхтоўкі да сьвяткаваньня ў Полацку "Дажынак-2002"

Апрача Геракла Лісоўскага тут у 1833 г. быў пахаваны таксама полацкі архібіскуп Якуб Акела-Мартусевіч (1823 - 1833), які раней у 1819-1822 гг. быў біскупам луцкім.

Міхась Баўтовіч

Літ.:
Без-Корнилович М.О.
Исторические сведения о примечательнейших местах в Белоруссии, СПб, 1855
И.Н. Слюнькова
Наследие архитектуры Беларуси. Монастыри восточной и западной традиций
Москва, Прогресс-Традиция, 2002