> Віцебская вобласць > Полацкі раён > вёска Струнне > Рэзыдэнцыя вуніяцкіх мітрапалітаў
Струнне. Рэзыдэнцыя вуніяцкіх мітрапалітаў
Струнне.  Рэзыдэнцыя вуніяцкіх мітрапалітаў

Рэзыдэнцыя вуніяцкіх мітрапалітаў | Струнне

Не існуе
Год пабудовы (перабудовы): < 1743
Страчаны: 1941

Фотагалерэі

Выбраныя здымкі

Струнне.  Рэзыдэнцыя вуніяцкіх мітрапалітаў

Будынак былой рэзыдэнцыі полацкіх архібіскупаў (здымак пачатку ХХ ст., фрагмент) Фота © Міхась Баўтовіч |

Струнне.  Рэзыдэнцыя вуніяцкіх мітрапалітаў

Язафат Кунцэвіч (1580-1623) Фота © Міхась Баўтовіч |

Струнне.  Рэзыдэнцыя вуніяцкіх мітрапалітаў

Плян Струнскага маёнтку ад 18.08.1812 г. Фота © Міхась Баўтовіч |

Першы з захаваных струнскіх інвентароў 1614 году апісвае сядзібу, што належала Радзівілам. Складалася яна зь вялікага і малога двароў ды гумнішча. Галоўны вялікі двор разбудоўваўся ад уваходнае брамы да става. Ля брамы сфармавалася парадная зона, якую складалі галоўны дом, стайня і тры сьвірны для збожжа. Над ставам стаялі бровар і саладзільня. У вялікім двары было тры дамы. Малы двор нагадваў фальварак пры вялікім. У ім стаялі два дамы, сьвіран, сырніца, два хлявы, сьвінарнік. Гумнішча ўяўляла сабой комплекс з двух сьвірноў, дзьвюх адрынаў, павеці, асеці і гарэлкавага бровара.

Аднак інвентар 1618 году апісвае ў Струньні фальварак, што належаў архібіскупу полацкаму Язафату Кунцэвічу і складаўся з двара і гумнішча. Апісаньне падобнае да малога двара папярэдняга інвентара. Пэўна Кунцэвіч набыў у Радзівілаў частку струнскае маёмасьці, потым жа была выкупленая рэшта, бо пазьней зьвестак пра радзівілаўскую маёмасьць у Струньні не сустракаецца. Ад таго часу Струньня становіцца сядзібай полацкіх архібіскупаў.

Ініцыятарам будаўніцтва новае струнскае рэзыдэнцыі, паўсталае над прыгожым ставам, быў архібіскуп полацкі, а з 1748 г. і мітрапаліт кіеўскі, Флярыян Грабніцкі. Ён, задумаўшы пабудову Сафійскага сабору, архірэйскага дому, кансісторыі і базыльянскага манастыру, вырашыў, што гэта зойме шмат часу, а весьці справы разьлеглае эпархіі няма дзе, спачатку прыступіў да збудаваньня рэзыдэнцыі ў Струньні, а скончыўшы яе, пачаў маштабнае будаўніцтва на полацкім Верхім замку. Аўтарам праекту пэўна быў вядомы архітэктар Ян Крыштап Гляўбіц, паводле задумаў якога былі збудаваныя ў Полацку новы храм Сьвятой Сафіі, архірэйскі дом і пазьней базыльянскі Сафійскі манастыр. Меркаваны час пабудовы палацу 1738-1743 гг., бо ў 1743 г. будаўніцтва было скончанае, і Грабніцкі пачынае пазначаць месцам выданьня розных дакумэнтаў менавіта Струньню.

Будынак рэзыдэнцыі стаяў фасадам да Дзьвіны. Вакол яго быў закладзены гай і багатыя кветнікі. Унутры акрамя пакояў архібіскупа, шэрагу службовых памяшканьняў, вялікае залі для правядзеньня царкоўных сходаў, мелася хатняя царква ці капліца, а таксама памяшканьні для чэлядзі і пакоі для духоўных уніяцкіх асобаў, што прыязджалі на нараду, або па іншай справе. Падобная ўнутраная царква была і ў Сафійскім базыльянскім манастыры. А.М. Семянтоўскі ў апісаньні Полацкага Барысаглебскага манастыра ў "Памятной книжке Витебской губернии за 1866 год" паведамляе, што ў Барысаглебскай царкве стаяў драўляны іканастас перавезены туды з Струнскай былой архірэйскай царквы. Усе абразы ў ім былі даволі новыя. Пэўна гісторык меў на ўвазе менавіта гэтую палацавую царкву. Побач з будынкам рэзыдэнцыі месьціліся гаспадарчыя пабудовы і склады. Ад віцебскага шляху палац быў аддзелены ставам. На Струнцы збудавалі вадзяны млын, што ўзьняло ўзровень вады ў рэчцы і зрабіла мясцовасьць яшчэ больш маляўнічай.

Пасьля перадачы рэзыдэнцыі ў часовае карыстаньне праваслаўнаму біскупу Смарагду Крыжаноўскаму, той адразу ж у пачатку 1834 г. узьняў пытаньне аб ліквідацыі ў будынку ўніяцкае капліцы. Паводле дакумэнту з архіву заходне-рускіх уніяцкіх мітрапалітаў матывацыя была наступнай: "Дело о закрытии Струньской каплицы 1836 г., написанное Н. Хованским, было открыто на основании того, что в архиепископской каплице постоянно проводится богослужение по униатскому обряду, в которой с самой кончины епископа Матусевича служения не было; определен к сей каплице униатский священник и таким образом составлен новый приход из остатка небольшого числа неприсоединившихся к православию архиепископских и некоторых других посторонних крестьян, принадлежавших ранее к другим приходам, и домовая архиепископская каплица сделана приходской церковью. В сию каплицу, яко совершенно смежную с приходскою благочестивою церковью, кроме униатов ходят по смежности... Поелику полоцкий униатский архиепископ имеет постоянное пребывание в Санкт-Петербурге, в его отсутствие нет никакой надобности отправлять служение в домовой его каплице". (Архив западно-русских униатских митрополитов. Т. 2. № 3314. С. 981-982). Уніяцкі мітрапаліт Булгак не пагадзіўся, бо ў вёсцы жыло шмат уніятаў, і дзеля абслугоўваньня іх капліца ў палацы была ператвораная ў парафіяльную царкву.

Пасьля ліквідацыі ў 1839 г. уніяцкае царквы ў будынку рэзыдэнцыі спачатку ствараецца харчовае сховішча, а ў 2-й палове ХІХ ст. яго ператвараюць ў дзяржаўную турму. Будынак адгароджваецца цагляным мурам вышынёй 4 м. Аднак палацавая царква або капліца працягвае функцыянаваць у зьмененых варунках. Дакумэнты 1914 году сьведчаць, што Струнскі прыход першага Полацкага дэканата (благачынія) праваслаўнай царквы меў на сваім утрыманьні Крыжаўзьвіжанскую царкву і хатнюю царкву ў будынку цэнтральнае турмы. Духоўна апекаваўся прыхаджанамі абедзьвюх цэркваў сьвятар Дзьмітры Восіпавіч Нікановіч. Каля вязьніцы пры канцы ХІХ ст. будуецца цагельня, якую абслугоўвалі арыштанты, і дзе выраблялі цэглу з кляйном "СТ" (Струнская турма). Цэгла была высокай якасьці і карысталася добрым попытам. У горадзе шмат будынкаў было пабудавана зь яе.

У самой вязьніцы меліся цясьлярныя і сьлясарныя майстэрні, што выконвалі розныя замовы як жыхароў, гэтак і ўстановаў. Струнская вязьніца была шырока вядомая сваімі майстрамі вырабу рэчаў у выглядзе скрынак, куфэркаў, кошыкаў і розных цацак з саломы і тонкіх вярбовых пруткоў. Гэтыя вырабы прадаваліся ці рабіліся на замову, частка атрыманых грошай, як казалі турэмныя ўлады, ішла на паляпшэньне побыту арыштантаў. Нейкая частка грошай выдавалася тым з арыштантаў, хто працаваў. У 1911 г. майстэрні выканалі замову на выраб мадэляў вінтовак-трохлінеек дзеля навучаньня дзіцячых аддзелаў, створаных пры полацкіх гарадзкіх вучэльнях, якія рыхтаваліся да царскага агляду, прымеркаванага да 100-х угодкаў вайны 1812 г. Вінтоўкі былі зь імітацыяй замку, які страляў дзіцячымі пістонамі, з драўлянымі штыхамі, якія здымаліся. Зробленыя вельмі добра, здаля яны выглядалі нібы сапраўдныя.

Пасьля ліквідацыі ў 1918 г. вязьніцы, будынкі пераходзяць ва ўласнасьць вайсковае ўстановы, цагельня і майстэрні ліквідуюцца. У сярэдзіне 20-х гадоў ХХ ст. будынак былое вязьніцы быў перароблены і ператвораны ў сховішча боезапасаў, галоўным чынам артылерыйскіх. Новыя гаспадары разбурылі трэці паверх, будынак стаў ніжэйшым і сярод гаю непрыкметным. Гэткім ён праіснаваў да 1941 г., калі ў ліпені ў часе адыходу савецкіх войскаў быў імі ўзарваны. Аднак значная частка боезапасу ацалела, і пасьля вайны тут загінулі некалькі вясковых хлопцаў, якія хацелі адкапаць набоі.

19.09.1997 г. ля месца былога струнскага палацавага комплексу ўніяцкіх архібіскупаў полацкай грэка-каталіцкай грамадой усталяваны памятны крыж.

Міхась Баўтовіч