> Мінская вобласць > Дзяржынскі раён > горад Дзяржынск (Койданава)
Дзяржынск (Койданава). Кальвінскі збор

Дзяржынск (Койданава) - фота і помнікі

Гісторыя Дзяржынска (Койданава)

Койданаў (Койданава, з 1932 г. Дзяржынск), горад, цэнтр раёна, на р. Няцеча. За 38 км на ПдЗ ад Мінска, на чыгуначнай лініі Мінск—Баранавічы (ст. Койданава), на аўтамабільнай дарозе Мінск—Баранавічы. 23,9 тыс. жыхароў (1993).

Магчыма, існаваў з 12 ст. як Крутагор'е ў складзе Полацкага, потым Менскага ўдзельнага княства. Паводле звестак П.М. Шпілеўскага, у старой койданаўскай праваслаўнай царкве, якая згарэла ў 1850, «быў абраз з надпісам: «Крутагор'е, 1146». Шпілеўскі лічыў, што да 2-й паловы 12 ст. назвы Койданаў не існавала. Паводле яго сведчання, у наваколлі бытавала паданне, што Койданаў (Койданава) раней называўся Крутагор'ем. Назва Койданаў, магчыма, паходзіць ад імя татарскага военачальніка Койдана (Кайдана), войскі якога нібыта былі разбіты каля Крутагор'я ў 13 ст. ў выніку Крутагорскай бітвы . Паводле іншага меркавання, назва паходзіць ад імя татарскага военачальніка, які калісьці жыў у гэтых мясцінах, наняўшыся ў канцы 14 — пач. 15 ст. ў войска ВКЛ, і меў тут сваю рэзідэнцыю. Койдан загінуў на вайне, быў прывезены ў свой маёнтак і пахаваны. Падначаленыя яму татары паступова былі асіміляваны беларусамі, а невялікае Крутагор'е было паглынута больш буйным суседнім Койданавым паселішчам.

Як Койданаў ў пісьмовых крыніцах згадваецца з 1442. У 1445 Казімер Ягелончык аддаў Койданаў разам з гарадамі Бельскам (сёння ў Польшчы), Бранскам, Суражам, Старадубам (сёння ўсе гэтыя гарады знаходзяцца ў Расеі) і Клецкам свайму стрыечнаму брату Міхаілу Жыгімонтавічу, сыну Жыгімонта Кейстутавіча. 3 1483 належаў князю В.М.Вярэйскаму (Удалому). У выніку шлюбу дачкі апошняга Соф'і Вярэйскай з А.М. Гаштольдам Койданаў з іншымі гарадамі перайшло ў 1522 да Гаштольдаў. У 1502 і 1503 двойчы спалена татарамі. У 1542 уладальнікам Койданава стаў вялікі князь ВКЛ і кароль польскі Жыгімонт І Стары, які ў наступным годзе перадаў горад свайму сыну Жыгімонту II Аўгусту. Цэнтр Койданаўскага староства, пазней графства. У 1550 Жыгімонт II падараваў Койданаў Радзівілам, якім яно належала да 1831. У 1566 увайшло ў склад Менскага ваяводства. 3 2-й пал. 16 ст. адзін з буйнейшых цэнтраў кальвінізму. Каля 1564 Мікалай Радзівіл Руды пабудаваў тут драўляны кальвінскі збор (з 1613 — мураваны; зруйнаваны як і рэшткі замка ў савецкі час) і плябанію, школу, багадзельню. У 17 — сярэдзіне 19 ст. дзейнічалі кальвінская школа, шпіталь.

У 1588 мястэчка, паводле інвентара маёнтка, было 120 «дымоў», замак, кальвінскі збор, ратуша, касцёл, рынак, 2 карчмы, 4 вадзяныя млыны. Было 6 вуліц: Віленская, Менская, Плябанская, Рубяжэвіцкая, Слуцкая, Станькаўская. У тым жа годзе вялікі князь ВКЛ і кароль польскі Жыгімонт ІІІ Ваза дазволіў жыхарам Койданава праводзіць на год 2 вялікія кірмашы: на Грамніцы (2 лютага) і Сёмуху (травень—чэрвень) і штотыднёвы базар. Пазней былі дазволены кірмашы яшчэ на Юр'я (23 красавіка) і на Пакровы (1 кастрычніка). У 1620 цэнтрам мястэчка была чатырохвугольная гандлёвая плошча, забудаваная дамамі рамеснікаў і гандляроў. На плошчы было 5 крам, карчма і 23 мяшчанскія двары; усяго ў Койданаве налічвалася 110 двароў. У вайну Расеі з Рэччу Паспалітай 1654—67 мястэчка некалькі разоў было спалена, асабліва спусташальна ў 1655. У 1791 у Койданаве 134 «дымы».

3 1793 — у складзе Расейскай імперыі, цэнтр воласці Мінскага павета. У 1796 г. тут было 709 двароў, 14 вінакурняў, 10 млыноў, маслабойняў і інш. Койданаў меў свой герб: выява галінак дуба і алівы. У грамадзянскую вайну 1812 паблізу мястэчка адбыўся бой. Пасля паўстання 1831 г. горад перайшоў у дзяржаўнае ўладанне. У 1866 - 234 двары, 1383 жыхары. У 1871 праз Койданаў прайшла чыгунка, пабудаваны 2-павярховы вакзал. У канцы 19 — пач. 20 ст. тут праваслаўная царква, кальвінскі збор, касцёл, народнае і гарадское вучылішчы, сінагога; 2 габрэйскія школы, багадзельня, больш за 30 крам, паравы млын, шапавальні, бровары, на год 6 вялікіх кірмашоў. У 1897 - 4744 жыхары. У 1899 пабудавана запалкавая фабрыка «Дружына» (208 рабочых у 1900 г.). У 1905—07 адбыліся выступленні рабочых. У 1-ю сусветную вайну з 1915 паблізу праходзіла лінія фронту, у 1918 Койданаў акупаваны германскімі войскам, пазней пераходзіла з рук у рукі — быў заняты Чырвонай арміяй, польскімі войскамі. У вайну большая частка мястэчка была спалена. 3 17.7.1924 — цэнтр Койданаўскага раёна, які 15.3.1932 рэарганізаваны ў нацыянальны польскі. 3.5.1932 Койданаў набыў статус горада. 29.6.1932 перайменаваны ў Дзяржынск. 3 31.7.1937 да 4.2.1939 у Мінскім раёне, потым зноў цэнтр раёна. У 1930 у Дзяржынску арганізавана першая на Беларусі МТС. У 1939 у Дзяржынску 8,7 тыс. жыхароў. У 2-ю сусветную вайну 28.6.1941 акупаваны ням.-фаш. захопнікамі, якія ў горадзе і раёне знішчылі больш за 17 тыс. чалавек. Дзейнічала падполле. Вызвалены 7.7.1944 у ходзе Беластоцкай аперацыі. У 1970 — 11,5 тыс. жыхароў.

У Дзяржынску СПТВ, 4 сярэднія школы, музычная і дзіцячая спартыўная школы, Дом школьніка, 8 дашкольных устаноў, Беларускі дзяржаўны архіў кінафотафонадакументаў, Дом культуры, гісторыка-краязнаўчы музей, кінатэатр, бальніца.

Планіровачная структура Дзяржынска сфарміравана пераважна пасля вайны. Паводле генеральнага плана 1948 г. прадугледжвалася карэнным чынам змяніць аблічча горада. Менш чым за 15 гадоў былі здадзены ў эксплуатацыю 12 прамысловыя прадпрыемствы, пастаўлены адміністрацыйныя будынкі, Дома культуры, кінатэатра, пошты, радыёвузла, 2 школ, 40 двухпавярховых жылых дамоў, пабудаваны стадыён, на месцы старажытнага замка - клінічны гарадок; праведзены водаправод і каналізацыя. Сучасны горад займае абодва берагі р. Няцеча. Галоўная планіровачная вось — вул. Ленінская, на якой сфарміравана цэнтральная плошча — грамадскі цэнтр з адміністрацыйнымі будынкамі. Бульварам плошча злучана з гандлёвым цэнтрам (гістарычная частка горада на стыку вуліц К. Маркса і Ленінскай). Цэнтральная частка, а таксама вуліца Мінская і набярэжная ракі забудоўваюцца шматпавярховымі жылымі дамамі.

Захаваліся помнікі архітэктуры: касцёл Святой Ганны (2-я пал. 18 ст.), царква (1850). На паўд.-ўсходняй ускраіне горада гарадзішча 11—1Зст.

Крыніца:
Анатоль Валахановіч
Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т.3.
Мінск, "Беларуская Энцыклапедыя", 1996

Дзяржынск (Койданава). : Адметнасці | фота выбраных помнікаў

Дзяржынск (Койданава).  Замчышча Замчышча

Фрагмент

Дзяржынск (Койданава).  Царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы Царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы

Пакроўская царква ў Дзяржынску

Дзяржынск (Койданава).  Абарончыя ўмацаванні Абарончыя ўмацаванні

Дот на вуліцы Будаўнікоў

Дзяржынск (Койданава). : Страчаная спадчына | фотаздымкі

Дзяржынск (Койданава).  Кальвінскі збор

Дзяржынск (Койданава). Кальвінскі збор (1613-21) Кальвінскі збор на здымку пач. ХХ ст.

Каментарыі

Першая пісьмовая згадка: 1442

Магчымыя варыянты:
Дзяржынск (Койданава) Дзержинск (Койданово) Dzierżyńsk (Kojdanów) Dziaržynsk (Kojdanava) Койданаў Койданов Koydanovo Kojdanowo Koidanov Koydanov Koidanovo Koidenev Koidenova Kojdanau Kojdanow

Каардынаты:
53° 41'4.77"N, 27° 7'53.50"E

Што паглядзець у Дзяржынску

Страчаная спадчына


Знайдзі свае карані
Пошук сваякоў і продкаў у Беларусі, Літве, Польшчы