> Віцебская вобласць > Глыбоцкі раён > горад Глыбокае > Забудова ў «Закапанскім» стылю
Глыбокае. Забудова ў «Закапанскім» стылю
Глыбокае.  Забудова ў «Закапанскім» стылю

Забудова ў «Закапанскім» стылю | Глыбокае

Год пабудовы (перабудовы): 1920-1930-x

Фотагалерэі

Выбраныя здымкі

Глыбокае.  Забудова ў «Закапанскім» стылю

Забудова па вуліцы Вольнай Фота © Уладзімір Скрабатун |

Глыбокае.  Забудова ў «Закапанскім» стылю

Адзін з шасці аднатыпных дамоў у 'закапанскім' стылі па вуліцы Камсамольскай Фота © Уладзімір Скрабатун |

Глыбокае.  Забудова ў «Закапанскім» стылю

Дом на вуліцы Вольнай Фота © Уладзімір Скрабатун |

Гістарычная і культурная спадчына Глыбокага не абмяжоўваецца касцёлам Св. Тройцы, Кафедральным саборам, Беразвецкім манастыром і вежай у гонар Канстытуцыі Рэчы Паспалітай 3 траўня 1791 г. На вуліцах Вольнай, Камсамольскай, Камуністычнай, Мінскай і ў Беразвеччы існуюць цэлыя кварталы, якія забудаваны ў 1920-30-ыя гг. у гэтак званым “закапанскім стылі”.

Мы часта забываем, што багатую гісторыю Глыбокага, якая за свае амаль 600 гадоў пісанай гісторыі знаходзілася ў складзе розных дзяржаў, стварала не адно пакаленне яго жыхароў. Тэма нашага апавядання – таксама частка гісторыі горада.

Пачатак другога дзесяцігоддзя ХХ ст. стаўся вырашальным у лёсе Глыбокага і Дзісны. Па Рыжскай мірнай дамове мяжа паміж адроджанай Польскай дзяржавай і Савецкім Саюзам прайшлася па Дзвіне. Палякі не сталі рызыкаваць. Суседства — надта ж небяспечнае. Пакінуўшы былую назву павету – Дзісенскі – сталіцу перанеслі ў Глыбокае. Як пісаў Міхась Машара: “... Дзісна пачала глохнуць і занепадаць, на яе брукаваных вуліцах пачаў расці падарожнік і трыпутнік. А Глыбокае стала буйным гандлёвым пунктам на Усходніх Крэсах...” Вось так Дзісна, горад, гісторыі якога ў шматлікіх выданнях заўсёды надавалася некалькі старонак, а Глыбокаму – дзесятак радкоў, стаўся заштатным. І, здаецца, канчаткова, бо і сёння Дзісна ўсяго — невялікае паселішча са статусам горада ў Мёрскім раёне. Але размова не аб гэтым.

Былое валасное мястэчка Глыбокае, якое раптам стала сталіцай разлеглага павету, прыхапіўшы сабе тэрыторыі сённяшніх Глыбоцкага, Докшыцкага (без Бягомля), Шаркоўшчынскага і Мёрскага раёнаў ды і саму Дзісну, адчула недахоп жылога фонду для новай польскай адміністрацыі. Для староства падыйшлі былыя кармеліцкія муры (руіны кляштара, якія сёння можна бачыць побач з царквой), жыллё ж прыйшлося будаваць.

У Глыбокім і да сёння захавалася каля трох дзесяткаў дамоў, якія ўзведзены ў 1926-30-ыя гг. у гэтак званым “закапанскім стылі”. Іх можна сустрэць на вул. Вольнай, Камсамольскай, Камуністычнай, Мінскай, Маякоўскага і ў Беразвеччы. І тут будзе да месца згадаць перадгісторыю з’яўлення гэтага стылю ў Глыбокім.

У 1896-97 гг. на стромым схіле над Закапанэ была пабудавана віла для Яна Гвалбэрта Паўлікоўскага. Творцам праекту быў Станіслаў Віткевіч (1851-1915), пісьменнік, мастак, тэарэтык мастацтва. Ён быў стала звязаны з Закапанэ, спрычыніўся да яго прамоцыі ў свеце артыстычным. У яго літаратурнай творчасці пераважалі прыродныя матывы. Маляваў сцэны паўстанняў, партрэты і краявіды, галоўным чынам — татраньскія. Прапагандыст рэалізму, са схільнасцямі да імпрэсіянізму.

Месца для будовы вілы С. Віткевіч выбіраў асабіста. З пабудовай гэтай вілы і бярэ пачатак “закапанскі стыль”. Будынак атрымаў у гістарычнай літаратуры назву “Дом пад Піхтамі” (“Dom pod Jedlami”). Імя паходзіць ад вялікіх піхтаў, якія колісь раслі ля месца будоўлі ў заходняй частцы саду. Дзякуючы высокаму падмурку (у самай высокай частцы – да 4 м.) віла набыла выгляд мініяцюрнага замка і да сёння лічыцца прыгажэйшым будынкам у “закапанскім стылі”. Зараз, як і раней, дом належыць роду Паўлікоўскіх. “Закапанскі стыль” стаўся папулярным у Польшчы. Былі пабудаваны не толькі вілы, жылыя дамы, але касцёлы і капліцы.

Вернемся ў 1920-ыя гг. Стаўшы сталіцай павету, Глыбокае пачало значна расці, з’явілася шмат новых вуліц. Аднак, якім было мястэчка Глыбокае да прыходу польскай адміністрацыі? Некалькі 2-х павярховых яўрэйскіх камянічак у цэнтры паселішча і два велічных храмы ў стылі “віленскага барока”. У астатнім – сотні звычайных, сціплых дамоў з традыцыйнымі 2-х схільнымі дахамі, якія накрыты гонтай. Тое, што звычайна клічуць “шэраговай забудовай”. Тысячы вёсак, малых гарадоў і мястэчак мелі і маюць сёння такі аднастайны і пануры выгляд. І вось на новых вуліцах з’яўляецца нешта незвычайнае, “татраньскае” –вялікія дамы на высокіх падмурках з чэсанага камення, спічастыя стрэхі, пакрытыя металадахоўкай, на франтонах — стылізаваная выява сонца, вялікія вокны з аканіцамі. Побач з’яўляюцца пасадкі з ўжо надта экзатычнымі ў тутэйшым краі дрэвамі – лістоўніцамі, піхтамі і блакітнымі ялінамі. Чым не татраньскі краявід? На Кракаўскай вуліцы (цяпер Савецкая, дамы №57, 59) у 1922 г. была ўзведзена адмысловая пабудова – “прыстань на возеры Беразвецкім”. Яна сталася адным з сюжэтаў для глыбоцкіх паштовак выдання 1920-30-ых гг. Гэта была, фактычна, лодачная станцыя з пляжам, спартыўнымі пляцоўкамі, у святочныя і выходныя дні там граў духавы аркестр, адбываўся ўрачысты провад юнакоў у войска. Да сённяшняга дня захаваліся цокальныя паверхі (вышынёй да 4 м) з чэсанага камення і арачнымі ваконнымі ліштвамі з чырвонай цэглы. Верхняя частка будынкаў, са шпілем над дахам, была разабрана ў сярэдзіне 1950-ых гадоў, і цяпер на іх месцы знаходзяцца пазнейшыя жылыя пабудовы з белай цэглы.

Аўтар гэтага матэрыялу прыйшоў да высновы, што папулізатарам “закапанскага стылю” ў Глыбокім быў Юлюш Клос (1881 – 1933), архітэктар, прафесар Віленскага універсітэта, даследчык архітэктурных помнікаў. Ю.Клос неаднаразова наведваў Глыбокае, паводле яго фотаздымкаў выдадзена некалькі паштовак з відарысамі Глыбокага і Беразвечча. Пахаваны ў Вільні на цвінтары Роса.

Па яго праектах у 1920-ыя гг. забудоўваўся Браслаў (“калёнія для ўраднікаў”, 1926 г.), яму належыць праект касцёла ў “закапанскім стылі” Маці Божае Анёльскай у Мяжанах (Браслаўскі раён, 1928 г.). (На жаль, драўляны касцёл нядаўна згарэў і адноўлены ў іншых формах.). Браслаўскія дамы Клоса ідэнтычныя глыбоцкім па вул. Вольнай і Камсамольскай, што дзве кроплі вады. Гэта, як прынята цяпер казаць, прыклад “тыповага будаўніцтва”.

Дамы ў “закапанскім стылі” можна сустрэць па ўсёй паўночна-заходняй Беларусі. Гэта той абшар, які колісь называлі Віленшчынай. Акрамя Браслава і Глыбокага, дамы ў “закапанскім стылі” можна сустрэць яшчэ ў Шаркоўшчыне, Падсвіллі, нават у лясах Пастаўшчыны, як тая леснічоўка на возеры Баравым.

Наколькі меў адносіны да праектавання і ўзвядзення ўсіх гэтых, вышэй згаданых аб’ектаў, непасрэдна Юлюш Клос, сказаць, на адлегласці часу, цяжка. Гэта маглі быць і яго паслядоўнікі. Аднак на працягу доўгіх часоў кварталы дамоў у “закапанскім стылі” надавалі вуліцам Глыбокага і Браслава своеасаблівы рамантызм. Гэта цяпер у Глыбокім пад 150 вуліц, а не два дзесяткі, як восем дзесяцігоддзяў таму. Яны сёння проста “растварыліся”, згубіліся у гэтым моры. Час прынёс свае карэктывы. У апошнюю вайну Глыбокае моцна пацярпела ад пажараў. Засталіся некранутымі дамы на ўскраінах. Сярод іх і тыя, якія пабудаваў Клос. Па словах старажылаў, гэты жылы фонд дастаўся чыноўнікам савецкай адміністрацыі Глыбокага, якую складалі ў асноўным ураджэнцы з глыбіннай Расіі. Зразумела, у 1944 годзе, праз 5 гадоў пасля далучэння Заходняй Беларусі да СССР, адносіны да нядаўняй польскай спадчыны былі адпаведныя. Ды і не маглі гэтыя дамы за такі кароткі час быць прызнаныя як помнікі дойлідства. Было праведзена ўнутранае перапланаванне будынкаў: дамы, якія былі разлічаны на пражыванне 2-х сем’яў (вул. Вольная, Камсамольская), ператварыліся ў 8-мі кватэрныя. Значныя перабудовы, якія працягваліся да апошніх часоў, моцна змянілі знешні выгляд будынкаў. Няма газонаў з кветнікамі, дзе раслі ружы — іхняе месца занялі хлявы, гаражы, цяпліцы і гароды. Шалёўку дамоў абклалі муроўкай з сілікатнай цэглы, металадахоўку замянілі на шыфер, знішчаны шматлікія элементы дэкору.

Квартал дамоў па вул Вольнай і Камсамольскай у Глыбокім у 1930-ыя гг. па аповядах сталых жыхароў меў нават свой лакальны вадаправод і каналізацыю. Была праведзена меліярацыя тэрыторыі, што дазваляла мець сухія падвалы пад будынкамі. За апошнія дзесяцігоддзі ў сувязі з правядзеннем розных будаўнічых работ, якія былі звязаны з капаннем траншэй, дрэнажная сістэма аказалася парушанай і ўзніклі праблемы з утрыманнем падвалаў у сухім выглядзе. Мне часта трапляюцца ў рукі розныя польскія турыстычныя даведнікі. Помнікі дойлідства ў “закапанскім стылі” там сустракаюцца не рэдка. Ствараецца ўражанне, што палякі ганарацца гэтым стылем не менш, чым беларусы клёцкамі і дранікамі, а ўкраінцы салам. Зрэшты, ганарыцца ёсць чым. У адроджанай польскай дзяржаве, свядома ці не, “закапанскі стыль” стаўся тым злучнікам, які нівіліраваў “ад мора да мора” розныя па прыродзе, ландшафту, гісторыі, культуры і мове тэрыторыі: Татраньскія горы, раўніны сярэдняй Польшчы, балоты Палесся і азёрна-пагоркавыя абшары Глыбоччыны, Пастаўшчыны і Браслаўшчыны ў нейкі новы агульны вобраз дзяржавы канца ХІХ – першай траціны ХХ ст.

Сёння, як ніколі, расце цікавасць да мінулага нашай краіны. Штотыдзень у Глыбокім можна сустрэць экскурсійныя аўтобусы. Вельмі шмат моладзі. Едуць, звычайна з Мінска, Віцебска, Полацка і Наваполацка... Часам я выконваю іх просьбы — пабыць у ролі гіда. Што цікавіць турыстаў у Глыбокім? Дом рамёстваў, гісторыка-этнаграфічны музей, дэндрасад, касцёл Св. Тройцы, касцёл і кляштар кармелітаў босых, калона ў гонар Канстытуцыі Рэчы Паспалітай 3 траўня 1791 г. , затым – паездка ў Мосар. Асобныя групы едуць яшчэ ў Задарожжа, дзе ў тутэйшым касцёле хрышчоны Вацлаў Ластоўскі, ды Празарокі, да помніка і ў школьны музей бацькі беларускага тэатра Ігната Буйніцкага. Пабудовы Ю.Клоса пакуль што не ўключаны ў ніводны турыстычны маршрут. Не маюць яны таго рэпрэзентатыўнага выгляду.

Шкада, што часовыя цяжкасці эканамічнага плану ў краіне не дазваляюць яшчэ ўзяцца на поўніцу за развіццё турыстычнага бізнесу. Глыбокае магло б стацца своеасаблівым беларускім Казіміжам-Дольным (папулярны ў турыстаў польскі гарадок), ці тым жа Глыбокім над Влтавай (Чэхія). Дамы, пабудаваныя Ю. Клосам у “закапанскім стылі”, маглі б заняць сваё адметнае месца ў турыстычных маршрутах па Глыбоччыне. Верыцца: яно так некалі і будзе.

Уладзімір Скрабатун
Надрукавана ў "Вольным Глыбокім", 2004 г.