> Віцебская вобласць > Полацкі раён > горад Полацк > Кляштар бэрнардынаў
Полацк. Кляштар бэрнардынаў
Полацк. Кляштар бэрнардынаў

Кляштар бэрнардынаў | Полацк

Выбраныя здымкі

Полацк. Кляштар бэрнардынаў

Фота © Иван Бай |

Полацк. Кляштар бэрнардынаў

Агульны выгляд Фота © К. Шастоўскі |

Полацк. Кляштар бэрнардынаў

Агульны выгляд. Зь левага боку руіны касьцёла Фота © К. Шастоўскі |

Распаўсюджванне каталіцтва ў Полацку пачалося з 1-й паловы 15 ст., калі ў 1406 г. вялікі князь літоўскі Вітаўт надаў нямецкім купцам «плац» у горадзе i дазволіў пабудаваць касцёл (Рыжскі касцёл).

Першымі каталіцкімі манахамі, якія пачалі сваю місіянерскую i пастырскую дзейнасць сярод праваслаўнага насельніцтва Полацка, сталі бернардзінцы. Назва гэтага манаскага ордэна, які ў 12 ст. адгалінаваўся ад францысканцаў, паходзіла ад імя рэфарматара Бярнарда Сіенскага. На Беларусь манахі-бернардзіны прыйшлі з Польшчы ў 2-й палове 15 ст., а у Полацку з'явіліся ў 1498 г. па запрашэнню вялікага князя Аляксандра, які даў ім свой прывілей і частку горада над ракой Палатой. Як паведамляў бернардзінскі храніст Ян з Камарова, вялікі князь Аляксандр папярэдне выкупіў нададзеныя манахам землі, «бо там былі пляцы і дамы розных людзей». Аднак некаторыя дакументы сведчаць, што ў гэтай частцы горада знаходзілася маёмасць не толькі прыватных асоб, але i праваслаўных цэркваў, прычым, мяркуючы па адным з дакументаў, святары гэтых цэркваў не эаўсёды былі задаволены памерам атрыманай кампенсацыі.

Бернардзінцы павінны былі пабудаваць свой касцёл i кляштар, а таксама ўсё, што патрэбна для ix жыццядзейнасці. У згаданым прывілеі Аляксандра бернардзінцам сцвярджаецца, што ў Полацку жыве народ «нам верны, але ў веры схізматык» i выказваецца жаданне вярнуць яго да адзінства веры i Царквы Рымскай». Апошнія словы недвухсэнсоўна сведчаць, што пасяленне ў горадзе каталіцкіх манахаў невыпадкова супала па часе са зноў распачатымі спробамі уніі i што размова ідзе менавіта пра унію, а не пра перавод палачан у каталіцтва.

З'яўленне бернардзінцаў у Полацку таксама непарыўна звязана з наданнем Полацку магдэбургскага права 7 кастрычніка 1498 г. У тым жа прывілеі Полацкім бернардзінцам вялікі князь адзначаў, што пасяляе ix тут не толькі ca згоды віленскага біскупа i яго капітулы, не толькі паводле парады прэлатаў Вялікага княства Літоўскага, але, «асабліва ж звыш таго, — са згоды ўсіх рускіх, падданых нашых, шляхты i паспольства Полацкай воласці». Можна меркаваць, што пасяленне у Полацку бернардзінцаў было ўмовай (і, магчыма, не адзінай), на якой Аляксандр пагаджаўся надаць гораду права на самакіраванне.

Запрашэнне ў Полацк менавіта бернардзінаў мела свае прычыны. Па-першае, манахаў гэтага ордэна добра ведалі ў княстве. У 1468 г. ix кляштары з'явіліся ў Вільні i ў Коўне. У 1494 г. Аляксандр надаў бернардзінам пляц i месца ў Гродне. Па-другое, насельніцтва з вялікай павагай ставілася да братоў-бернардзінаў. Пра гэта ў 1468 г. пісаў да папы рымскага Паўла II кароль польскі i вялікі князь літоўскі Казімір, які «быў дужа прыхільны бернардзінам». Але, бадай, самым галоўным з'яўлялася тое, што, у адрозненне ад царкоўнай каталіцкай іерархіі ВКЛ, якая выступала за перахрышчванне тых праваслаўных, што пагаджаліся прыняць вяршынства папы i ўступіць у унію з Рымам, бернардзінцы, спасылаючыся на адпаведныя рашэнні Ферара-Фларэнційскага сабора i пазнейшыя папскія пасланні, сцвярджалі, што ахрышчваць нанова неабавязкова. Такая пазіцыя бернардзінцаў была больш прымальнай для праваслаўных, некаторыя з якіх, як паведамляла була папы Аляксандра IV ад 23 жніўня 1501 г., «хочуць прыняць унію, але катэгарычна адмаўляюцца перахрышчвацца. I гэта поўнасцю зразумела: прыняць хрышчэнне у другі раз — значыла прызнаць, што дасюль ты быў неахрышчаным, г.зн., паганцам, а такога не захоча зрабіць ніводны хрысціянін».

Полацкі кляштар бернардзінцаў існаваў у 1498—1832 гг. Верагодна, у гэтым кляштары атрымаў пачатковую адукацыю Францыск Скарына. Касцёл кляштара, пабудаваны з дрэва ў 1502 г. быў спалены ў 1563 г. у час Інфлянцкай вайны (1558-82 гг.) i захопу Полацка маскоўскімі войскамі Івана Жахлівага. Пяць манахаў-бернардзінцаў былі забіты, а маёмасць кляштара перададзена да праваслаўных.

У 1696 г. ваявода Д. Слушка зноў запрасіў бернардзінцаў у Полацк i размясціў ix у слабадзе Кабак. Пасля яго смерці ахвяраванні на будаўніцтва кляштара рабілі Буйніцкія — падчашыя Полацкага ваяводства. Пасля пажару 1758 г. быў пабудаваны касцёл Маці Божай Марыі Нябеснай (асвячоны ў 1769 r.) i жылы корпус. Касцёл — аднанефавы, з трансептам i двухвежавым фасадам, памерамі 42х25 локцяў. У 1772 г. ў кляштары 10 манахаў і іншы персанал; працавала школа філасофіі. У 1832 г. кляштар зачынены, касцёл ператвораны ў праваслаўную царкву (Іаана Багаслова, пашкоджана ў 1930-я гады).

Касцёл — помнік архітэктуры барока (захаваўся часткова). 1-нефавы з трансептам 2-вежавы храм пад 2-схільным дахам. Галоўны фасад фланкіравалі 4-ярусныя вежы зграбных прапорцый, паміж якімі, як і над крыламі трансепта, узвышаўся фігурны франтон. У пластыцы фасадаў быў выкарыстаны класічны ордэр. Унутры неф храма перакрывала цыліндрычнае скляпенне, над уваходам на 2 слупах-пілонах выступалі хоры, на іх і вышэй на званіцу вялі вітыя лесвіцы. Захаваўся у руінах.

Жылы корпус — помнік архітэктуры барока. Вырашаны ў плане «глаголем» — да выцягнутага прамавугольнага ў плане 2-павярховага будынка з захаду перпендыкулярна далучана карацейшае крыло з трапезнай на 1-м паверсе. Плоскасныя фасады рытмічна расчлянёны прамавугольнымі аконнымі праёмамі ў простых ліштвах і буйнымі пілястрамі ў прасценках, апяразаны прафіляваным карнізам. Унутраная планіроўка галерэйная з аднабаковым размяшчэннем перакрытых скляпеннямі келляў. З усходу вузкім пераходам злучаўся з касцёлам. У будынку былога жылога корпуса цяпер размешчана псіхіятрычная лячэбніца.

Комплекс уключаў таксама гаспадарчыя пабудовы (кузню, стайню, свіран і інш.), пладовы сад з агародам.

Крыніца:
В.А. Варонін
Бернардыны // Беларуская мінуўшчына. № 4, 1996.

Аляксандр Ярашэвіч
Энцыклапедыя гісторыі Беларусі
Мінск, Беларуская Энцыклапедыя, 1999

Т. I. Чарняўская
Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць
Мінск, Беларуская Энцыклапедыя, 1986

А.М. Кулагін
Каталіцкія храмы на Беларусі
Мінск, Беларуская Энцыклапедыя, 2000


Паведамленні

Год пабудовы (перабудовы): 1758
Каардынаты:
55° 28'50.35"N, 28° 46'17.74"E

Фотагалерэі