> Віцебская вобласць > Полацкі раён > горад Полацк > Майдборскае права
Полацк. Майдборскае права
Полацк.  Майдборскае права

Майдборскае права | Полацк

Год пабудовы (перабудовы): 1498

Фотагалерэі

Выбраныя здымкі

Полацк.  Майдборскае права

Полацкая пячатка пачатку ХVІ ст. |

Полацк.  Майдборскае права

Фрагмент гарадзкога пляну 1707 г. Верагодны будынак ратушы ўзяты ў кола Фота © Міхась Баўтовіч |

Полацк.  Майдборскае права

Фрагмент гарадзкога пляну 1777 г. Месца магістрату пазначанае літарай “у”. У 1780 г. на гэтым месцы збудаваны палац губэрнатара Фота © Міхась Баўтовіч |

Эканамічнае і сацыяльнае разьвіцьцё, імклівы рост колькасьці і памераў гарадоў, прывялі у ХII-XIII стст. у шзрагу краінаў Эўропы да калізіяў паміж існаваўшымі да таго часу нормамі права і патрэбамі грамадзкага жыцьця. Дзеля забесьпячэньня інтэнсыўнага разьвіцьця дзяржавы і ейнага росквіту неабходна было заканадаўча вылучыць з абшару гарады са складаным эканамічным і сацыяльным жыцьцём і даць ім мажлівасьць вольнага разьвіцьця. Упершыню паўсталыя перад грамадзтвам праблемы былі разьвязаныя на пачатку XIII ст. у Нямеччыне, прыняцьцём збору юрыдычных нормаў для Майдборку (Магдэбургу) пад назваю “Вайхбільд” [1]. Гэтыя нормы Майдборскага права, укладзеныя на падмурку права нямецка-раманскага, сталіся ўзорам для перайманьня іншымі гарадамі Эўропы.

Паводле “Вайхбільду” месьцічы вызваляліся ад фэадальных абавязкаў, ім гарантавалася свабода займацца рамяством, гандлем або земляробствам. Месьцічы атрымалі магчымасьць абіраць гарадзкую раду (магістрат), суд, ствараць цэхі. Магістрат валодаў правам вызначаць віды падаткаў і іхную велічыню, а таксама вызначаць выдаткі на агульнагарадзкія патрэбы. Паводле закону гарадзкога галаву (бурграфа) [2] прызначаў архібіскуп Майдборку. Намесьнік (фогт) [3] абіраўся месьцічамі і пасьля абраньня складаў прысягу на вернасьць гораду. “Вайхбільд” раіў абіраць у мясцовае самакіраваньне найбольш працаздольных людзей ва ўзросьце 25-50 гадоў. Вартымі месца ў магістраце могуць быць асобы паважныя, пабожныя, справядлівыя, непрыхільныя да хлусьні і злосьці. Лепш калі гэта будзе чалавек сярэдняга дастатку, бо “багатыя прызвычаіліся прыгнятаць, а ад бедных аніякае карысьці няма”.

Як відаць з напісанага “Вайхбільд” бачыў падмурак стабільнасьці грамадзтва ў сярэдняй клясе. Паводле Майдборскага права рада мусіла зьбірацца ў ратушы [4] “не радзей чым раз на тыдзень, альбо столькі, колькі патрэбна” дзеля “памнажэньня агульнага дабра”, прадухіленьня шкоды, разьвязаньня ўзьніклых судовых справаў, прыняцьця захадаў супраць дарагоўлі на харчовыя тавары і папярэджаньня спрэчак, абароны ўдоваў і сірацінаў, выкараненьня азартных гульняў. З цягам часу правы на самакіраваньне набываюць іншыя гарады Эўропы: Рыга (1225 г.), Кракаў (1253 г.), Каралявец-Кёнігсбэрг (1286 г.), Львоў (1356 г.).

Неабходнасьць наданьня буйным гарадам вольнасьцяў пачала ўсьведамляцца кіроўнымі коламі Вялікага Княства Літоўскага яшчэ на пачатку XIV ст. Сьведчаньнем таму пасланьне ад 25 студзеня 1323 г. Вялікага Князя Гедыміна да жыхароў Любэка, Стральзунда, Брэмэна, Майдборка, Кёльна. У ім князь, заклікаючы нямецкіх майстроў да пераезду ў ВКЛ, абяцаў надзяліць усіх зямлёй, даць гарадам, дзе яны паселяцца, майдборскае права, выслабаніць купцоў ад мыта, а сьвятарам даць цэрквы і свабоду казаняў. Але толькі ягоны ўнук Вялікі Князь Ягайла, калі стаў каралём польскім, надаў у 1387 г. майдборскае права Вільні на ўзор Кракава. Трохі пазьней майдборскае права набылі Берасьце (1390 г.) і Горадня (1391 г.). Надаючы майдборскае права Вільні, Ягайла хацеў падвысіць прэстыж сталіцы ВКЛ. Берасьце ж і Горадня былі ўласнасьцю Вялікага Князя і ён, як спраўны гаспадар, дбаў аб прыбытку ад сваёй маёмасьці.

Другая хваля рэформы мясцовага самакіраваньня надыйшла толькі праз сто гадоў, у часе княжаньня Вялікага Князя Аляксандра. Тады майдборскае права набылі Полацак (1498 г.), Драгічын (1498 г.), Менск (1499 г.), Ваўкавыск (1503 г.). Полацак атрымаў майдборскае права адносна позна пэўна таму, што адпачатку знаходзіўся ў больш спрыяльным становішчы, якое вызначалася ня толькі традыцыяй веча, якую Вялікія Князі абавязаліся “ня рухаць”, але і міждзяржаўнымі дамовамі з Рыгай і Гоцкім берагам 1229, 1264, 1267, 1300, 1330, 1338, 1399 і 1407 гадоў, што часткова згладжвала паўстаючыя супярэчнасьці. Апрача таго ёсьць верагоднасьць, што горад і раней кіраваўся паводле таго самага права, бо ў прывілеі 1498 году маецца згадка: “паводле таго ж права майдборскага… войтаўства зноўку ўсталёўваем”. Магчыма права горад атрымаў, але з-за супраціву княскае адміністрацыі ня здолеў яго ўтрымаць. Такія прэцэдэнты засьведчаны ў дакумантах тых часоў. Гэтак Слуцак, атрымаўшы ў 1441 годзе прывілей на майдборскае права ад князя Алелькі, ня здолеў правесьці яго ў жыцьцё і ўжо паўторнае наданьне гэтага права адбылося толькі ў 1652 г.

Дык вось 4 кастрычніка 1498 году паводле старога стылю ў Троках (цяпер Тракай, Літва) у дзень Сьвятога Францішка Вялікі Князь Аляксандар, як пісана ў прывілеі, жадаючы "стан места Полацкага палепшыць, каб людзі нашыя, што там жывуць, праз кіраваньне добрае і справядлівае былі размножаныя, тое места нашае з права літоўскага і рускага… на права нямецкае майдборскае перамяняем на вечныя часы". Паводле гэтага княскага прывілею на патрэбы войта вылучалася траціна прыбытку ад судовых справаў, прыбытак ад гандлю гарэлкай і палова прыбытку ад гандлю мясам (другая палова выдаткоўвалася на ратушу). Дазвалялася ладзіць штогод тры кірмашы па два тыдні кожны: на дзень Сьвятога Якуба (23 кастрычніка), Вадохрышча (6 студзеня) і пасьля Велікоднага тыдню. На час працы кірмашоў замежным купцам забараняўся праезд дзеля гандлю да Віцебску і Смаленску, гандаль дазваляўся толькі ў Полацку. Полацак, як горад зьвязаны з далёкасяжным гандлем, абавязаны быў збудаваць для замежных купцоў чатыры гасьцінныя двары. Княскім прывілеем месьцічы вызваляліся з-пад улады намесьніка ці ваяводы. Яны мусілі збудаваць ратушу, грамадзкую лазьню, хлебныя крамы. У гарадзкой радзе мусіла быць 20 радцаў, якіх абярэ войт: палову закону рымскага, палову – грэцкага. Тыя ж радцы між сябе разам з войтам павінны штогод абіраць двух бурмістраў [5], якія супольна з войтам раду чынілі. Падатак за карыстаньне майдборскім правам, які быў прызначаны ў колькасьці 400 копаў [6] грошай, трэба было штогод здаваць у дзяржаўны скарб на дзень Сьвятога Міхайлы (8 лістапада). Дзеля параўнаньня падатак за карыстаньне майдборскім правам Вільня плаціла ў колькасьці 1500 копаў грошай, Берасьце – 150, Наваградак – 25.

Напачатку фармаваньня сыстэмы самакіраваньня ў Полацку адбылася спрэчка між войтам і месьцічамі з аднаго боку і баярамі – з другога. Войт і месьцічы, зыходзячы з прынцыпу "паветра места робіць чалавека вольным", хацелі ўсіх, хто жыве ў горадзе, судзіць паводле майдборскага права. Вялікі ж князь патлумачыў, што паводле таго права судзяць вольных людзей, але не нявольнікаў. Залежных жа людзей мае права судзіць намесьнік полацкі замкавым правам. У 1499 г. быў выдадзены прывілей аб войтаўскім і намесьніцкім судах, якім судовыя паўнамоцтвы намесьніка, які ад імя князя кіраваў усёй Полацкай зямлёй, і полацкага войта былі падзеленыя. У 1503 г. Полацку быў выдадзены прывілей аб царкоўным судзе полацкага архібіскупа, якім вызначалася кампэтэнцыя царкоўнага суду і ягоныя дачыненні з гарадзкім. Гэткім чынам цягам некалькіх гадоў у Полацку была сфармаваная сыстэмы гарадской улады.

Калі распавядаць падрабязьней структура гарадзкога самакіраваньня ў ВКЛ выглядала гэткім чынам. На вяршыні гарадзкое ўлады знаходзіўся войт, які напачатку прызначаўся Вялікім Князем на гэтую пасаду пажыцьцёва. Каб пазьбегнуць супраціву ўвядзеньню майдборскага права з боку мясцовае адміністрацыі часта пасада войта зь ягонымі прыбыткамі аддавалася гарадзкому дзяржаўцу або ваяводзе. Прыкладам у Полацку пасаду войта атрымаў полацкі ваявода. Пад ягоным кантролем знаходзіліся калектыўныя ворганы рада і лава. Рада вызначала напрамкі гарадзкога разьвіцьця, і сродкі дзеля дасягненьня мэты. У залежнасьці ад памераў гораду колькасьць асобаў, што стала засядалі ў радзе (радцаў), вагалася ад 6 да 24.



Структура мясцовых ворганаў кіраваньня

Тэрмін паўнамоцтваў рады сканчаўся праз год і пасьля грунтоўнае справаздачы фармавалася новая рада, куды звычайна зноўку ўваходзілі тыя самыя асобы, што былі ў папярэднім складзе. У прынцыпе пасада радцы была пажыцьцёвай і рада фармавалася шляхам кааптацыі. Часта рада выконвала функцыі судовага воргана па маёмасных і грамадзянскіх справах. Паседжаньні рады адбываліся раз на тыдзень. Кіраваў паседжаньнямі рады і быў ейным старшынём бурмістар, які прызначаўся зь ліку радцаў. Ён вырашаў бягучыя гарадзкія праблемы, разьбіраў дробныя спрэчкі і загадваў гарадзкім скарбам. Звычайна ў гарадах ВКЛ абіраліся два бурмістры, адзін – рымскае, другі – грэцкае веры. Але колькасьць бурмістраў магла быць і большай. Гэтак у сярэдзіне XVI ст. у Полацку было чатыры бурмістры.

Рада выдавала разнастайныя нарматыўныя дакумэнты, што рэгулявалі гарадзкое жыцьцё. Прыкладам 7 верасьня 1643 г. дзеля напаўненьня гарадзкога скарбу полацкая рада прыймае рашэньне, каб гандлявалі і важылі тавары толькі на рынку, а не ў дамах ці іншых месцах. Ейным жа рашэньнем "дзеля хрысьціянскага ўзгадаваньня люду паспалітага" забараняўся продаж гарэлкі ў нядзелі і святочныя дні зранку да канца службы Божае. Рада зацьвярджала статуты мясцовых прафэсійных хаўрусаў: брацтваў, цэхаў, гільдыяў. Вядомыя полацкія статуты: кушняроў і шапачнікаў (1619 г.), цырульнікаў (1642 г.), ганчароў, печнікоў, муляроў і цагляроў (1643 г.). Рашэньні адміністрацыйных і судовых ворганаў саміх брацтваў падлягалі зацьверджаньню радай. Радцы ў якасьці аплаты сваёй працы ў радзе вызваляліся ад усіх гарадзкіх падаткаў, а з 1588 г. паводле прывілея Вялікага Князя Жыгімонта Аўгуста дзеля падвышэньня аўтарытэту рады ў буйных гарадах усім радцам надавалася шляхецтва. З сяброў рады апрача таго абіраўся будаўнічы – асоба, што зьдзяйсьняла нагляд за грамадзкімі будынкамі і была адказная за збор падаткаў зь іх. У падпарадкаваньні бурмістра знаходзіліся зьбіральнікі падаткаў, якіх у 1650 г. у Полацку было сем чалавек. Яны абыходзілі падаткаплацельшчыкаў і зьбіралі зь іх грошы, а пры канцы дня здавалі іх у гарадзкі скарб.

Судовым ворганам па ўсіх пытаньнях зьяўлялася лава. Па-за кампэтэнцыяй войта і лавы заставаліся зямельныя пытаньні, якія прыкладам у Полацку, мусіў вырашаць княскі намесьнік з "старэйшымі полацкімі баярамі паводле старога звычаю". Лаўнікаў у складзе лавы звычаем было 4-12 асобаў. Папярэджваў лаўнікаў аб дні і часе паседжаньня слуга месцкі. Паседжаньне лавы лічылася правамоцным, калі ў ім прымала ўдзел больш за палову лаўнікаў. Падмуркам для прыняцьця рашэньняў лавай былі майдборскае права, звычаёвае права, судзебнік Казіміра (1468 г.), Статуты ВКЛ (1529, 1566, 1588 гг.). Войт з лаваю ў адносінах да суда радзецкага зьяўляліся судом другой інстанцыі. Апэляцыя ж на прысуд лавы напачатку падавалася да Вялікага Князя, а з 1581 г. - у Галоўны Трыбунал ВКЛ. Старшыняваў на пасяджэньнях лавы звычайна сам войт, які на падставе рашэньняў кожнага з лаўнікаў выносіў агульны прысуд. Даволі часта паседжаньні лавы ўзначальваў намеснік войта лентвойт, які войтам прызначаўся і яму падпарадкоўваўся.

Тутака неабходна адзначыць, што сапраўным нямецкім правам гарады ВКЛ не карысталіся. Нарматыўная база самакіраваньня, як адзначалася раней, уяўляла сабой сумесь майдборскага права, мясцовага права і пазьней нормаў Статутаў ВКЛ. Часам паўнамоцтвы магістрату былі абмежаваныя. Гэтак паводле прывілея для Полацка магістрат ня меў юрысдыкцыйнае самастойнасьці, бо "войт правамоцны вынесьці прысуд без бурмістраў і радцаў, але бурмістар і радцы бяз войта альбо лентвойта ніводнага прысуду вынесьці ня могуць". Неадпаведнасьць клясычнаму майдборскаму праву была ўжо ад вяршыні піраміды ўлады, бо як пісалася раней на чале мясцовае ўлады стаяў бурграф, які прызначаўся. Фогт абіраўся месьцічамі і ўзначальваў суд. Пасада лаўніка перадавалася ў спадчыну. Прысуд бурграфа быў канчатковым. У ВКЛ жа войт прызначаўся Вялікім Князем і спалучаў у сабе функцыі як бурграфа, гэтак і фогта. Апрача таго на прысуд войта была дазволеная апэляцыя да Вялікага Князя, што пазбаўляла самакіраваньне завершанасьці. Лаўнікі ў адрозьненьне ад клясычнага майдборскага права абіраліся радай з адабрэньня сходу грамадзянаў.

Разьвіцьцё сістэмы кіраваньня ў гарадах Беларусі ад непасрэднага княскага кіраваньня праз давераных асобаў да самакіраваньня адбывалася цягам XVI-XVII стст. Напачатку войт, прызначаны Вялікім Князем, як вынікае з прывілею Полацку, абіраў сабе радцаў і лаўнікаў, а потым разам зь імі бурмістраў. У канцы XVI ст., як відаць з прывілеяў Дзісьне і Полацку, ужо замацавалася сістэма абраньня сходам кандыдатаў, зь якіх войт абіраў тых, хто яму да спадобы. Так у Дзісьне з чатырох кандыдатаў войт абіраў сабе лентвойта на год, у Полацку з чатырох кандыдатаў на бурмістраў войт абіраў двух.

Паступова ў практыку пачала ўваходзіць працэдура непасрэднага абраньня сходам (соймам), як сяброў магістрату, гэтак нават і самога войта. Магчымасьць абраньня войта давалася найбольш разьвітым гарадам і пасада гэтая месьцічамі павінна была выкупляцца, то бок за права абіраць войта горад мусіў плаціць адмысловы падатак у дзяржаўны скарб. Гэтак у 1526 г. Вялікі Князь на зварот месьцічаў Бельска Падляскага дазволіў ім за 300 копаў грошай абіраць сабе войта. Калі на пачатку бурмістры пасля сканчэньня тэрміну паўнамоцтваў рабілі справаздачу перад радай, дык пазней ужо на гарадзкім сойме. Як вышэй пісана, рада, як і лава, мела права судовага разгляду справаў. Гэта часам выклікала злоўжываньні, бо зацікаўленыя асобы накіроўвалі справу туды, дзе чакалі болыпага спрыяньня. Да таго ж часьцяком справы пасьля разгляду іх радаю переходзілі да лавы, што выклікала перагружанасьць ворганаў і марнаваньне гарадзкіх грошай. Таму буйныя гарады часта патрабавалі аб'яднання судовых функцыяў рады і лавы. Так, Магілеў у 1636 г., а Полацак у 1650 г. дамагліся аб'яднаньня радзецкага і лаўніцкага судоў, у выніку чаго судовыя паседжаньні пачалі праходзіць супольна. Пасля абраньня ўсе кіраўнічыя асобы, апрача войта, прысягалі на вернасьць гораду, а бурмістры апрача таго прысягалі і ВялікамуКнязю. Войт складаў прысягу толькі Вялікаму Князю. Але з 1527 г. у Полацку фіксуецца ўнікальная працэдура прысягі войта гораду, пэўна, як адзнака адметнага стану горада ў Вялікім Княстве Літоўскім.

Паступова, з набыцьцём гарадамі большае самастойнасьці ўзрастала барацьба месьцічаў у самім горадзе за кантроль над магістратам у справе збора падаткаў і размеркаваньня бюджэтных сродкаў. 3 запісаў магістрацкіх кніг Берасьця, Полацка, Магілева відаць, што агульны сход месьцічаў абіраў дэпутатаў, якія прымалі справаздачу рады, тэрмін паўнамоцтваў якой скончыўся. Пазней, пры канцы XVI ст., пачалі паўставаць сталыя ворганы гарадскога самакіраваньня, прызначаныя кантраляваць стан бюджэту (скарбу) - гэтак званыя "прысяглыя паспалітыя", а з XVII ст. у вялікіх гарадах - "мужы гмінныя", якія наглядалі за зборам падаткаў і заслухоўвалі справаздачу магістрату. Вядомыя выпадкі даволі бурлівых паседжаньняў. Прыкладам, 17 сакавіка 1650 г. у Полацку у часе прыняцьця справаздачы магістрата лаўнік Згурскі абвінаваціў бурмістра Яна Скабіча, радцаў Хведара Размысловіча і Сяргея Каменку ў прысабечваньні 600 копаў грошай з гарадзкога скарбу. Не апошнюю ролю ў вырашэньні агульнагарадзкіх праблемаў працягвалі граць агульныя сходы месьцічаў: соймы, копы, вечы. На іх заслухоўваліся справаздачы бурмістраў, скаргі і звароты да дзяржаўнага ўраду, пастановы аб зборы дадатковых сродкаў, патрабаваньні аб зьняцьці з пасадаў пэўных службовых асобаў. На конадні падзелаў Рэчы Паспалітае ступень самакіраваньня і нутраная структура мясцовых ворганаў былі разнастайнымі, што тлумачылася рознымі гістарычнымі варункамі.

Пасьля анэксіі ў 1772 г. усходніх земляў Беларусі Расейскай імпэрыяй, сюды былі ўведзены акупацыйныя войскі і ўсялякія праявы самаарганізацыі месьцічаў спынілі існаваньне. У 1776 г. на далучаных беларускіх землях расейскім урадам было адмененае майдборскае права, а цывільнае жыцьцё пачало падпарадкоўвацца вайсковым інстытуцыям.

У ацалелай частцы Рэчы Паспалітае чатырохгадовы сойм пастановаю ад 18 красавіка 1791 г. зрабіў спробу ўнармаваньня законаў, што да мясцовага самакіраваньня, але другі і трэці падзелы спынілі распачатую рэформу. На ўсёй тэрыторыі Беларусі запанаваў паліцэйскі ўціск, бо паводле закона 1782 году "Устав благочиния" кіраваньне гарадамі рэалізавалася праз ворганы паліцыі. Толькі праз сто гадоў, а дакладней у 1875 годзе, на падставе "Городового положения" ад 1870 года ў беларускіх гарадах пачалі стварацца ворганы частковага самакіраваньня – гарадзкія думы. Але ўжо ў 1893 годзе пасьля прыняцьця новага закону з прычыны вялікага выбарчага цэнзу і забароны габрэям, якія у беларускіх гарадах складалі блізу 60% насельніцтва, удзельнічаць у выбарах, колькасьць выбаршчыкаў склала цэлы 1%! Мясцовыя выбары ў Полацку адбыліся толькі ў 1911 годзе. Першым і адзіным гарадзкім галавой быў абраны Ласковіч. У выніку Лютаўскае рэвалюцыі 1917 г. былі ўтвораныя саветы дэпутатаў працоўных, аднак ужо ўвосень яны трапілі пад кантроль камуністаў. Далей пра самакіраваньне пры саветах казаць не выпадае, бо зьяўляліся яны дэкарацыяй, прызначанай прыхаваць татальны кантроль за грамадзтвам з боку камуністычнае партыі.

У 90-х гадах ХХ ст. з пачаткам працэсу дэмакратызацыі паўстала неабходнасьць развіцьця самакіраваньня, як сродку наблізіць уладу да грамадзянаў (праз магчымасьць выбару кіраўніцтва) і зрабіць яе падкантрольнаю (праз магчымасьць цывілізавана выказаць недавер). Цягам 1993-1995 гг. былі падрыхтаваныя праекты законаў: "Аб мясцовым самакіраваньні", "Аб выбарах мясцовых Саветаў", "Аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле", "Аб адміністрацыйным судзе і наглядзе" ды іншыя. Мэтаю была рэалізацыя самакіраваньня і рэформа дзяржаўнага кіраваньня на месцах. Але стрэлка палітычнага баромэтру хіснулася ў супрацьлеглы бок. Ня быў зьдзейсьнены падзел улады на ворганы мясцовага самакіраваньня і ворганы дзяржаўнага кантролю на месцах. Лістападаўскі ж рэфэрэндум 1996 г. засьведчыў, што з пункту гледжаньня дэмакратычнасьці кіраваньня нашыя грамадзяны пазбыліся нават таго, што іхныя продкі дамагаліся і дамагліся яшчэ ў XVII ст., а менавіта магчымасьці абіраць кіраўнікоў мясцовых ворганаў улады і кантраляваць гарадзкі бюджэт. Замест гэтага сталася нормаю прызначэньне кіраўнікоў выканаўчых ворганаў на месцах першай асобай дзяржавы. Што гэта вядзе да адміністрацыйнае сваволі і нерацыянальнага выкарыстаньня бюджэтных сродкаў цудоўна разумелі кіроўныя колы ВКЛ. Аднак сёньняшняе беларускае кіраўніцтва гэта не абыходзіць, бо тое ня ў іхных прыватных інтарэсах. Шкада, бо ж існуючая вэртыкаль улады не дазваляе вырашаць паўсталыя перад мясцовай грамадзянскай супольнасьцю праблемы ў інтарэсах самой гэтай супольнасьці.

Тлумачэньні:
1 – Weichbild (ням.) – тэрыторыя, мяжа гораду
2 – Burggraf (ням.) – кашталян, начальнік замку
3 – Vogt (ням.) – войт ад vocatus (лац.) – памочнік
4 – ад ням. Rathaus – дом рады
5 – адзінка вымярэньня роўная 60
6 – ад ням. Burgermaister – кіраўнік гораду

М. Баўтовіч