> obwód brzeski > rejon drohiczyński > wieś Zakoziel > Historia Orzeszków
Historia Orzeszków

Historia Orzeszków


RODZINA ORZESZKÓW

Według informacji R. Aftanazego rodzina pochodzi „... od wsi Orzeszki w ziemi mielnickej, gdzie na przełomie XIX wieku rządziła jedna z linii Orzeszko. Oni władali majątkami w województwie Pińskim, na Podolu, województwach Ruskim i Kijowskim. Wśród silnych posiadaczy majątków: w brzeskim i kobryńskich powiatach... .”

Analizując wszystkie dostępne źródła należy stwierdzić, że herbem Orzeszków jest Korab. W Encyklopedii Powszechnej PWN [ 20 ] pod hasłem Korab czytamy: „Łódź złota z masztem lub wieżą w polu czerwonym; występował od XIII w. głównie wśród rodzin wielkopolskich (Lascy) oraz w Wielkim Księstwie Litewskim /Orzeszkowie/”.

Za protoplastę można symbolicznie uznać Jana, wojskiego mielnickiego z 1539 r., o którym mowa we fragmencie Metryki Litewskiej: „ Król Zygmunt polecił w 1539 roku staroście mielnickiemu /by/ wydał połowę dóbr pozostałych po Janie Orzeszce, wojskim mielnickim, synowi tegoż, Krzysztofowi, a drugą połowę córce, Annie Zawiszynie. Jan ożenił się z Anną Sokołowską, Krzysztof Orzeszko dziedziczył w 1556 r. w Falencicach.”

Ziemie Jana były na tyle znaczne, że winien był dostarczać ośmiu zbrojnych konnych na wojnę. Decyzja Króla o podziale majątku nie jest niczym szczególnym. Majątek dziedziczyli jedynie potomkowie męscy. Jeśli zaś majątek lub jego część miała przejąć córka, potrzebna była zarówno na ślub jak i na wzięcie tych dóbr w posagu, zgoda Króla.

Głównym spadkobiercą Jana był jego syn Krzysztof. Był on dziedzicem na Falatyczach /względnie Falencicach/, Czeberakach i Czarnołoskach. Są to trzy najczęściej wymieniane miejscowości, których dziedzicami w XVI i XVII stuleciu byli Orzeszkowie. Często też byli nazywani obywatelami: Czarnołoski lub Czeberak. Czarnołoski /ewentualnie Czarnołozy/ leżące w ziemi chełmskiej dziedziczone były przez dwie rodziny: książąt Czarnołuskich h. Ciołek oraz Macieja i Jana Orzeszków h. Korab.

Rodzina Orzeszków w miarę, jak zaczęła się rozrastać /Krzysztof miał pięciu synów i prawdopodobnie znacznie więcej wnuków/ i bogacić, zaczęła rozprzestrzeniać się. W połowie XVII wieku część rodziny przenosi się na wschód z woj. Podlaskiego do sąsiedniego brzesko-litewskiego, do powiatu pińskiego /okolice rzek Piny i Prypeci/, gdzie należała do najzamożniejszego obywatelstwa, pełniąc wiele zaszczytnych funkcji, głównie w regionie Mielnicko-Pińsko-Kobryńskim.

W miarę upływu lat rodzina rozprzestrzenia się na coraz to większe obszary prowincji litewskiej. Znaczna jej część przenosi się do województwa trockiego /głównie powiat grodzieński/ oraz nowogródzkiego. Część też osiedliła się na Wołyniu w woj. Wołyńskim. Takie rozmieszczenie ukształtowało się już na przełomie XVII i XVIII wieku.

Prawdopodobnie dzieci Antoniego przenoszą się z rejonu Mielnicko-Kobryńsko-Pińskiego: Antoni do woj. Trockiego, Franciszek na Wołyń.

Kalikst Orzeszko podaje wykaz majątków rodziny Orzeszko w pierwszej połowie XIX stulecia. W okolicach Kobrynia, Janowa i Pińska znajdowały się: Piurkowicze, Janowszczyzna, Klonki, Osowiec, Owsicze, Ludwinów, Chlewiszcze, Orłowicze, Dąbrówka, Laskowicze, Lechowicze, Józefpol, Jałocz, Korsunie, Zakoziel. Wymieniane są również: Dolsk, Turzysk, Zadyby, Chotiaczew, Bielskowola oraz Wołyń. Autor stwierdza, że łączna powierzchnia tych ziem przekraczała 700 tysięcy hektarów! Jednak nie wszystkie te majątki były bezpośrednio własnością Orzeszków, lecz należały do rodzin bliżej lub dalej spokrewnionych. Obszar tych majątków był jednak imponujący, należy jednak pamiętać, że znaczną część obszarów na Litwie, a szczególnie na Podlasiu czy Polesiu stanowiły bagna, jeziora, błota, lasy.

PRZODKOWIE LINII GRODZIEŃSKO-KOBRYŃSKIEJ

Za protoplastę rodu uznajemy Jana, tak więc od niego począwszy można wymienić kolejnych potomków do Antoniego, marszałka pińskiego i starosty ostryńskiego, zmarłego w 1772 roku i od jego potomstwa powstała m.in. linia grodzieńsko-kobryńska.

JAN – KRZYSZTOF – MIKOŁAJ – MIKOŁAJ – TEOFIL – ANTONI – ANTONI



Antoni był trzykrotnie żonaty i miał liczne potomstwo: Kazimierz, Maryanna, Franciszka, Honorata, Barbara, Józef, Michał, Zuzanna, Benedykt i Klara.

Syn Józef miał trzech synów: Feliksa, Adolfa i Nikodema.

Feliks ożenił się z Florentyną z. d. Orzeszkówną i miał z tego małżeństwa pięcioro dzieci: trzech synów i dwie córki. Najstarszym synem był Piotr /mąż Elizy Orzeszkowej/, Bronisław, który zmarł tragicznie bezpotomnie, Florenty /pradziad autora niniejszej strony/, Felicja /Glindzicz/ i Wincenta /Laskowska/. Trzej bracia byli właścicielami kilku majątków leżących w okolicy Drohiczyna Poleskiego o łącznej powierzchni około 30 tysięcy hektarów.

Następny syn Józefa Adolf – zmarł prawdopodobnie bezpotomnie, a Nikodem ożenił się z Ferdynandą z. d. Chrzanowską i miał dwóch synów: Juliusza /właściciela Dolska/ i Kaliksta właściciela m.in. Zakoziela.

DZIECI FELIKSA (SYNA JÓZEFA) I FLORENTYNY

PIOTR /mąż Elizy/
Najstarszy syn Feliksa i Florentyny urodzony w 1822 roku miał wygląd typowego Litwina: był wysokim, majestatycznym blondynem o niebieskich oczach. Uwielbiał polowania. Polował od nadwilejskich lasów aż do Puszczy Białowieskiej. Jego postać została opisana w opowieści Elizy Orzeszkowej „Ostatnia miłość” wydanej w 1867 roku.

Piotr był właścicielem majątku Ludwinów a Jałocza była jego wsią pańszczyźnianą. O Ludwinowie wspomina Orzeszkowa: ”W pewien dzień lutowy, mroźny i śnieżny, puściliśmy się w podróż do Ludwinowa, o 40 mil od Grodna, w powiecie kobryńskim, prawie na pograniczu Wołynia położonego. Ludwinów był bardzo ładną wioską poleską, otoczoną lasem, z wielkim i prześlicznym ogrodem, w którym jedna szczególnie aleja ze starych kasztanów posiadała niemal wspaniałość. Dom był obszerny i wygodny, ale pod strzechą jeszcze, wiała zeń starość i wiecznie piękna poezja szlacheckich domów naszych”.
Piotr mając 35 lat w 1858 roku 21 stycznia poślubił w Grodnie 16-letnią Elizę Pawłowską, późniejszą znaną pisarką.

W 1863 r. Piotr, pomimo iż był niechętnym świadkiem powstania, zostaje jednak po jego upadku uwięziony a następnie zesłany do Guberni Permskiej. Powrócił do kraju na mocy amnestii wierzbołowskiej z maja 1867 r. Był to akt łaski w stosunku do tych, którym nie udowodniono bezpośredniego udziału w powstaniu.

Nie mogąc zamieszkać w swych rodzinnych stronach udał się do Królewca. W Warszawie przeżył kilka lat w ubóstwie zarabiając na skromne utrzymanie jako nauczyciel muzyki. Zmarł w Warszawie w szpitalu ewangelickim w nocy z 25/26 sierpnia 1874 roku. Nekrolog ukazał się w „Kurierze Warszawskim” nr 187 z dnia 28 sierpnia 1874 roku w imieniu sióstr. O żonie nie było w nim wzmianki. Msza święta odbyła się w kościele Narodzenia Marii Panny przy ul. Leszno.

BRONISLAW
Średni syn Feliksa mieszkał w Zakozielu. Hulaka i utracjusz, a legenda rodzinna mówi, że kiedyś przy szklanicy założył się, iż skoczy z wieży zakozielskiego dworu. Tak więc skoczył i zabił się.

FLORENTY
Florenty Orzeszko jako najmłodszy syn Feliksa i Florentyny ur. 9 marca 1835 roku w powiecie kobryńskim. W roku 1861 ukończył w Petersburgu medycynę. Praktykę lekarską prowadził w Kobryńskim. Wiele energii i zapału poświęcił sprawie zniesienia poddaństwa chłopów. Jako „czerwony” był lekarzem w oddziałach powstańczych Traugutta. Był wielce interesującą postacią. Jego osoba miała istotny wpływ na życie i twórczość Elizy – żony Piotra. Stąd też pisarka wiele stron swoich biografii jak i opowiadań poświęciła Florentemu.

W opowiadaniach „Gloria Victis” często powtarza się imię młodego lekarza Florentego. „Ze studiów uniwersyteckich przywiózł ze sobą demokratyzm gorący, zawzięty, w myśli, w sercu i mowie wciąż jak pacierz odmawiający deklinację: lud, ludowi, dla ludu, przez lud, w ludzie.... Ogorzały, barczysty, łączył w sobie z demokratycznym sposobem myślenia nieco też demokratyczną, umyślną rubaszność ruchów i słowa, gdyż z szarych oczu patrzała na świat miękka, litościwa, wciąż ku wyżynom wzlatująca dusza marzyciela”. Te słowa doskonale charakteryzują wspaniałą sylwetkę tego człowieka.

W pracy Zygmunta Klukowskiego „Lekarze – zesłańcy po powstaniu 1863 roku” W-wa, 1927, s. 17 znajdziemy krótką wzmiankę na temat dr. Florentego Orzeszko. „Dr. Florenty Orzeszko, ur. w roku 1835 na Litwie, medycynę ukończył w Petersburgu w roku 1861, praktykował jako lekarz w powiecie kobryńskim. W 1863 roku był lekarzem w oddziałach powstańczych. Po aresztowaniu skazany został na zesłanie do guberni tomskiej. Zmarł w Tomsku w roku 1905”. Wzmianka ta nie jest ścisła, gdyż Florenty zmarł w 1911 roku.

Florenty ze swoją pierwszą żoną, dzielną towarzyszką niedoli syberyjskiej – Heleną z Milkiewiczów miał dwóch synów: Władysława /dziadka autora tej strony/ i Bronisława. Właśnie wydając na świat drugiego syna dnia 11 listopada 1870 roku Helena umarła, przed śmiercią błagając swoją piękną przyjaciółkę Lucję Pocałujewską, aby zaopiekowała się sierotkami i została żoną Florentego.

W tym okresie Florenty już nie był „kajdaniarzem” i oprócz obowiązków lekarza więziennego zajmował się również praktyką prywatną. Dorobił się domu przy ul. Miliennej 38, gdzie przyszły na świat jego dzieci z drugiego małżeństwa: dwaj synowie Dominik i Wincenty oraz córka Antonina /Arciszewka/.

W domu Florentego niesiono pomoc polskim zesłańcom. I nie tylko polskim. Florenty przywiązał się do Tomska, pokochał piękny kraj syberyjski i jego prostych, szlachetnych ludzi. Miał wielu przyjaciół wśród Rosjan i cenił sobie ich przyjaźń. Ale urazów powstańczych nawet czas nie uleczył całkowicie.

Kiedy doktor Florenty Orzeszko umarł, a był to rok 1911, pogrzeb urządziło mu społeczeństwo Tomska. Za jego trumną szły tysięczne tłumy, delegacje z wielu miast, szli księża i popi, szedł rabin i mułła.

Druga żona Florentego wróciła wraz z wnukiem /synem Dominika – Florentym/, do Polski, gdzie zmarła w 1929 roku. Córki Feliksa i Florentyny Orzeszko: Felicja i Wincenta wyszły za mąż: Felicja za Glindzicza, a Wincenta za Laskowskiego. O dalszych losach sióstr nic nie wiadomo.

DZIECI FLORENTEGOM

Florenty miał dwóch synów z pierwszą śp. żoną – Heleną Milkiewiczówną: Władysława i Bronisława, a troje dzieci z drugą żoną – Lucją Pocałujewską: Dominika, Wincentego i Antoninę.

Władysław Orzeszko – urodził się 30 marca 1868 roku w Tomsku. Był najstarszym synem Florentego i tak jak ojciec był również lekarzem. Ożenił się z Sabiną Dunin-Marcinkiewiczówną, mieli troje dzieci: córkę Halinę i dwóch synów: Witolda i Aleksandra. Zmarł 15 grudnia 1918 roku zaraziwszy się „hiszpanką” od pacjentów.

Bronisław Orzeszko – urodzony 11 listopada w 1870 roku również ukończył medycynę w Tomsku , a praktykował w Kuźniecku. Nie znam nazwiska panieńskiego żony. Miał dwoje dzieci: syna – Tadeusza i córkę Halinę /z. m. Garbacz/. Zmarł w 1924 roku.

Dominik Orzeszko – urodzony 27 grudnia 1878 roku, ożenił się z Rosjanką Zinajdą Woronin. Miał troje dzieci: 2 córki: Magdalenę i Marię oraz syna Florentego. Dominik pomimo sprzeciwu rodziny ożenił się z Rosjanką, ale małżeństwo to nie przetrwało i doszło do rozwodu. Pani Lucja potrafiła wymóc na synowej, aby rozchodząc się z mężem zostawiła sobie córki, jej zaś, babce, powierzyła jedynego syna. Opiekowała się tym najmłodszym wnukiem, noszącym imię dziada, goręcej niż własnymi dziećmi /zapewne dlatego, gdyż chciała zastąpić mu matkę/ i z nim wróciła do kraju.

Wincenty Orzeszko – urodzony 9 lipca 1874 roku. Wincenty był niezwykle uzdolnionym architektem, malarzem i muzykiem. Kiedy Wincenty chciał ożenić się z Rosjanką, matka uczyniła wszystko, aby nie dopuścić do tego małżeństwa. Zginął w 1918 roku zamordowany przez bolszewików.

Antonina Orzeszko /Arciszewska/ – urodzona 13 kwietnia 1875 roku, jedyna córka Florentego. Jeszcze za życia ojca młodziutka Tola zadurzyła się w korepetytorze braci Rosjaninie. Florenty nie chciał zezwolić na to małżeństwo i wysłał córkę do Grodna, do domu Elizy Orzeszkowej, gdyż wiedział, że tam się człowiek „napije, nadyszy ojczyzny”. Zatem pod opieką swojego najstarszego syna Władysława wyprawił swoją jedynaczkę do Grodna. Władysław cieszył się, że zobaczy sławną pisarkę, której wszystkie dzieła znajdowały się w bibliotece ojca. Ale Tola była smutna, gdyż wiedziała, że rodzice wysłali ją tak daleko po to, aby zapomniała o studencie-Rosjaninie, którego pokochała pierwszym młodzieńczym uczuciem. Eliza była dla Toli bardzo serdeczna, dopytywała się o ojca, o jego życie na Syberii, o jego pracę. Później przez wiele lat mieszkała w Ciechocinku i tam w 1966 roku zmarła.

WNUKI FLORENTEGO

Wnuczka Halina – zmarła będąc kilkuletnim dzieckiem.

Witold Orzeszko – urodził się w 1900 roku w Tomsku. W 1919 roku z mamą i bratem Aleksandrem przybył do Polski. Po II wojnie za mieszkał w Gliwicach. Był dwukrotnie żonaty. Miał dwoje dzieci /tylko z pierwszego małżeństwa/: Janusza i Danutę. Był naukowcem, pracował w Instytucie Spawalnictwa w Gliwicach. Z zamiłowania był astronomem.

Aleksander Orzeszko – urodził się 28 sierpnia 1907 roku w Radziwiliszkach gmina Litwa Koweńska /obecnie położone w granicach Litwy/. Z wykształcenia był inżynierem mechanikiem. W roku 1919 powrócił z matką i bratem Witoldem do Polski i zamieszkali w Warszawie. Po pewnym czasie dowiedział się, że z mocy testamentu Kaliksta Orzeszko, jest pretendentem jako jedna z dwóch przewidzianych osób do odziedziczenia spadku. Po wielu perypetiach zostaje jednak spadkobiercą już nieco uszczuplonego majątku oraz dziedzicznego tytułu jakiego używał Kalikst Orzeszko. W 1942 roku ożenił się z Marią Rostworowską córką hrabiego Romana Rostworowskiego, właściciela majątku Józefów nad Wisłą. Po ślubie wraz z żoną nadal mieszkał w Warszawie na ul. Pięknej 44 i tutaj urodziła się córka Anna. Przeżył szczęśliwie wraz z rodziną Powstanie Warszawskie. Po wojnie zamieszkał w Gdańsku-Oliwie przy ul. Pomorskiej i tutaj urodził się jedyny syn Wiktor a kilka lat później córka Maria.

DZIEDZICE NA ZAKOZIELU

NIKODEM ORZESZKO (SYN JÓZEFA, BRAT FELIKSA)
Odziedziczył po swoim ojcu Józefie /synu Antoniego/ majątki zakozielskie /obecnie tereny te znajdują się w granicach Republiki Białorusi/.

W 1795 roku Katarzyna II darowuje Białoruś w tym i Zakoziel Rumiancewowi. W początkach XIX wieku arystokrata ten sprzedał prawie wszystkie podarowane mu ziemie. W 1808 roku posiadłość w Zakozielu od Rumiancewa kupił Józef Orzeszko. Brakuje jednakże wiadomości o jego życiu na zakozielskiej ziemi. W 1826 roku syn Józefa Nikodem staje się właścicielem zakozielskiego majątku, jego żoną zostaje Ferdynanda Chrzanowska. Mają dwóch synów: Juliusza i Kaliksta.

Nowy właściciel od 1826 roku rozpoczął aktywną działalność gospodarczą na tych ziemiach. Zwiększył ilość ziem uprawnych, sieje coraz więcej lnu i konopi, a dla wykorzystania w przemyśle sadzi ogromne ilości ziemniaków i buraków cukrowych. Jeszcze w roku 1826 sprowadził do swojego majątku owce angielskie i przez 15 lat powiększył ich pogłowie do 8 tysięcy sztuk. Tyle tylko mógł hodować bez uszczerbku dla wypasu innych zwierząt. Dzięki tej hodowli powstaje przemysł przetwarzający runo owcze, a w 1831 roku zbudował fabrykę włókienniczą. W tym czasie wełna tych owiec była bardzo ceniona w Europie Zachodniej. Do drugiej połowy XIX wieku przynosiła właścicielowi niebagatelne zyski.

W 1837 roku Nikodem zakończył budowę fabryki włókienniczej i w związku z tym zmienił uprawy, gdyż zdecydował przetwarzać swój produkt i tak właściciel Zakoziela zaczyna handlować lnem i jego produktami; ziarnem, wełną i sadłem oraz wymienia je na wyroby przemysłowe.

W związku z tym zaczął przekształcać swoje gospodarstwo na styl kapitalistyczny, a wiedzę swoją powiększał dzięki swoim podróżom do rozwiniętych krajów europejskich.

W roku 1839 Nikodem we wsi Wołowiel przeprowadził kapitalny remont cerkwi unickiej.

Właścicielem majątku Nikodem był do 1843 roku. Na podstawie testamentu sporządzonego przez Nikodema dnia 20 lipca 1843 roku, właścicielem tegoż majątku zostaje jego syn, Kalikst Nikodemowicz Orzeszko.

KALIKST NIKODEMOWICZ ORZESZKO

Kalikst Orzeszko urodził się w 1822 roku, ożenił się z Emilią Aleksandrowną księżną Skirmuntówną. Z tego małżeństwa było siedmioro dzieci: trzech synów: Kalikst, Nikodem i Julian oraz cztery córki: Emilia, Maria, Ludwika /mąż Trembicki z majątku Linowo koło Prużan/ i Jadwiga /mąż Dziekoński/.

Kalikst był niewątpliwie z najzamożniejszych Orzeszków. Miał kilka majątków a Dolsku, w Wołyńskiej guberni miał swój pałac. Piastował bardzo wysoką funkcję Marszałka Szlachty gub. Grodzieńskiej/ przed nim tę funkcję piastował hr. Lubomirski/. Był Kamerjunkrem Jego Cesarskiej Mości Aleksandra II. W roku 1858 był członkiem głównej komisji kwestii włościańskiej działając aktywnie na rzecz oswobodzenia włościan. Brał czynny udział w Powstaniu Styczniowym i uznany był obok Jana Żuka czy Gustawa Radowieckiego /adiutanta Traugutta/ za wybitnego działacza i uczestnika powstania. Dzięki wysokim stosunkom rząd carski zezwolił mu na spieniężenie swoich majątków oraz na wyjazd z kraju ze swym kapitałem. Wraz z żoną Emilią Skirmuntówną i dziećmi wyjechał do Włoch i w roku 1891 zmarł w Mediolanie.

W skład kompleksu dworskiego w Zakozielu odziedziczonego przez Kalista wchodzi: dwór, gorzelnia, fabryka sukiennicza, kaplica z kryptą, park z systemem stawów, dworska stajnia konna.

Kalikst Nikodemowicz Orzeszko aktywnie kontynuuje dzieło ojca Nikodema. Po powstaniu styczniowym 1863-1864 majątek został skonfiskowany i oddany państwu. Dwór szybko stracił na swej świetności.

W związku z amnestią w 1867 roku obejmującą uczestników powstania majątek zostaje ponownie zwrócony Kalikstowi. Jednakże Kalikst obawiając się ponownej konfiskaty sprzedał posiadłość swojemu synowi Kalikstowi, pozostając faktycznym właścicielem, do momentu pełnoletności syna. Kalikst Kalikstowicz Orzeszko, gdy wszedł w posiadanie Zakoziela był w tym czasie kapitanem w polskim wojsku.

KALIKST KALIKSTOWICZ ORZESZKO

Urodził się 4 maja 1866 roku. Notarialnie właścicielem majątku został 28 kwietnia 1894 roku. Jednakże nowy właściciel przebywał cały czas za granicą a wszystkimi sprawami związanymi z majątkiem zajmowała się babka Ferdynanda z Chrzanowskich Orzeszko. Ale ona na stałe zamieszkiwała w majątku swojego syna Juliusza w Dolsku w Wołyńskiej Guberni, z tej też przyczyny rzadko przyjeżdżała do Zakoziela aby przyjąć sprawozdanie od zarządzającego majątkiem, zarządzić co dalej oraz odwiedzić kaplicę rodową. Dwór pozostawiony samemu sobie zaczął niszczeć.

21 października 1892 roku Kalikst Kalikstowicz Orzeszko zastawił majątek w Wileńskim Banku Ziemskim na potwierdzenie czego otrzymał odpowiedni dokument. Babka bardzo ubolewała, że wnuk nie docenił rodowej własności, ani miejsca swojej kolebki. W roku 1894 Kalikst sprzedał majątek hrabinie Bobrinskiej.

Kalikst Orzeszko /syn Kaliksta/ dysponował olbrzymią fortuną, kupował we Włoszech i Anglii zamki wraz z tytułami. Od Papieża Leona XIII w dniu 15 października 1902 roku otrzymał prawo dla siebie i potomków /mężczyzn pierworodnych/ do noszenia tytułu księcia Korabia. Od tej pory /pomimo oprotestowania tego aktu przez duchowieństwo/ Kalikst tytułował siebie jako: Kalikst Korab de Orzeszko – Duke of Oratino /od nazwy zamku-posiadłości na wyspie Oratino/.

Wydał własnym sumptem w języku francuskim obszerne /ok.700 stron/ dzieło o charakterze filozoficzno-autobiograficznym pt. „Le Livre du Prince Korab“, które doczekało się kilku kolejnych edycji. Edycja piąta ukazała się w 1910 roku.

Kalikst Korab Orzeszko zmarł prawdopodobnie w Anglii w 1913 r. Swego majątku nie zapisał ani czterem córkom ani pasierbowi.

Wiktor i Maciej Orzeszko
Pełna wersja “Historii Orzeszków”
w formacie PDF,
jest dostępna tutaj >>