> Віцебская вобласць > Аршанскі раён > горад Орша
Орша. Касцёл Святога Юзафа рамесніка (дамініканаў)

Орша - фота і помнікі

Гісторыя Оршы

Орша (Ворша, старжытная Рша), горад, цэнтр Аршанскага раёна, на Дняпры пры ўпадзенні ў яго р. Аршыца. За 80 км на Пд ад Віцебска. Вузел чыгунак (лініі на Мінск, Магілёў, Крычаў, Смаленск, Віцебск, Лепель) і аўтадарог. 125,7 тыс. жыхароў (1998)

Дзядзінец старажытнай Оршы (пл. 0,57 га) размяшчаўся ў сутоках рэк Аршыца і Дняпро, дзе выяўлены паселішчы бронзавага і жалезнага вякоў. Як адзін з пагранічных фарпостаў на ўсходніх рубяжах Полацкай зямлі Орша ўзнікла, верагодна, каля 1021, калі кіеўскі князь Яраслаў Мудры ўступіў полацкаму князю Брачыславу Ізяславічу Віцебск і Усвяты.

Першы ўспамін аб Оршы адносіцца да 1067 г. у сувязі з узяццем кіеўскімі князямі ў палон у час перагавораў Усяслава Полацкага, як горад Ръша Полацкага княства. Другі раз яна ўпамінаецца ў летапісах пад 1116 г. у час вайны паміж менскім князем Глебам Усяславічам і Уладзімірам Манамахам. У пачатку 12 ст., калі Полацкая зямля падзялілася на княствы-ўдзелы, Орша ўвайшла ў склад Віцебскага княства. У канцы 12 ст. Орша ўваходзіць у склад уладанняў літоўскіх князёў. Першым яе князем быў Рынгальт (Георгі). З пачатку княжання ў Віцебску Альгерда Гедзімінавіча (1320) Орша ў складзе Віцебскага княства далучана да ВКЛ. У 1386 г. смаленскія князі безвынікова спрабуюць далучыць Оршу да сваіх уладанняў. У сувязі з прыгранічным размяшчэннем горада тут у 1-й пал. 14 ст. па ініцыятыве Вялікага князя Альгерда ўзведзены гарадскія ўмацаванні: іх плошча з 5,7 тыс. м2 павялічана да 31,5 тыс. м2, узведзены каменныя сцены і 5 вежаў. У 1398—1407 паводле загаду Вялікага князя Вітаўта пабудаваны замак. 15.7.1410 аршанская харугва ў складзе войска ВКЛ удзельнічала ў Грунвальдскай бітве. У 1500 г., па загаду Вялікага князя ВКЛ Аляксандра, была пабудавана вакол Оршы драўляная сцяна і ўзноўлен старажытны замак. Паводле інвентару 1560 г., на яго тэрыторыі знаходзіліся будынкі вялікакняскага двара, царква, млын, карчма, гасціны двор.

Паводле гістарычных крыніц за 1555, М.К. Радзівіл Чорны заснаваў у Оршы кальвінскі збор — адзін з першых на Беларусі і школу пры ім. З 1560-х г. Орша — дзяржаўнае ўладанне, цэнтр павета. У 16—20 ст. існаваў Аршанскі павет. Упершыню Орша пазначана на «Карце Вялікага княства Літоўскага, Лівоніі і Маскоўскага княства», складзенай у 1589 М.Струбічам.

У 16 ст. ў ходзе шматлікіх войнаў і аблог маскоўскімі войскамі (1500, 1507, 1519, 1534, 1535, 1561—64, 1580) гораду нанесены вялікія страты. У час вайны Маскоўскага царства з ВКЛ 1512—22 пад Оршай 8 верасня 1514 г. адбылася славутая Аршанская бітва, у Інфлянцкую вайну 1558—83 — бітва 2 лютага 1564 года, пасля якой маскоўскае войска вымушана была ўцякаць ад Оршы аж да Смаленску, пакінуўшы шмат нарабаванага дабра. У гэтую бітву войскі ВКЛ толькі ў палон захапілі каля 6 000 маскавітаў.

Горад займаў выгаднае становішча на водным шляху на Дняпры. Меў гандлёвыя сувязі з Польскай Каронай, Прыбалтыкай, Украінай, Масковіяй, з’яўляўся транзітным цэнтрам, пачатковым пунктам вялікага гандлёвага шляху «гасцінца купецкага», які праходзіў па тэрыторыі Белай Русі і Літвы з Маскоўскага царства ў Польшчу і Прыбалтыку. У 1573 у Оршы з'явіліся езуіты, у 1590 канцлер ВКЛ Леў Сапега фундаваў тут езуіцкі касцёл. У 16 ст. ў Оршы існавалі 23 віды рамёстваў, у 17 ст. 26, да канца 18 ст. — больш за 50. У сярэдзіне 17 ст. ў Оршы каля 5 тыс. жыхароў.

У 1620 горад атрымаў магдэбургскае права, прадвеснікамі якога былі грамата Жыгімонта III ад 23.11.1593 аб гарадском органе самакіравання (войт і 4 сотнікі), а яшчэ раней увядзенне аршанцамі ў 1559 частковага самакіравання (абранне войта і 6 памочнікаў). 13.12.1620 Орша атрымала герб — у блакітным полі залаты паўмесяц, паміж рагамі якога сярэбраны крыж. Складанне гарадскога статута («Вилкер места его королевское милости Орши»), зацверджанага 3.3.1621, дапоўніла фармаванне аршанскага права.

У 16—18 ст. Орша з'яўлялася значным рэлігійным цэнтрам. З 1592 існавала праваслаўнае брацтва. Былі заснаваны і дзейнічалі езуіцкі калегіум (заснаваны ў 1612 г., уключаў мураваны касцёл і двухпавярховы калегіум, пабудаваны ў 1690 г.), драўляная царква Ільі Прарока (1505), кляштары бернардзінцаў (1636), базыльянак (1642), дамініканцаў (драўляныя будынкі пабудаваны ў 1649—50 гг., мураваны касцёл у 1819 г.), францысканцаў (1612, мураваныя будынкі ўзведзены ў 1680 г.), уніяцкі Пакроўскі манастыр (1758), саборная мураваная царква Раства Маці Божай (1691), касцёлы трынітарыяў (1714), місіянераў (1752), марыявітак (18 ст.), базыльян (1758—74 гг.), цэрквы Ушэсця (1757), Іаана Багаслова (1790) і інш. На р. Куцеінка ў 1623 г. заснаваны Куцеінскі Богаяўленскі манастыр. На яго тэрыторыі была ўзведзена драўляная Богаяўленская царква, у 17 ст. пабудаваны мураваны Святадухаўскі храм. Непадалёку размяшчаўся жаночы Куцеінскі Успенскі манастыр.

Езуіцкі калегіум дзейнічаў ад 1612 да 1820 г. Для адукацыі свецкай моладзі пры калегіуме была заснавана 5-класная публічная школа, з 1634 г. існавалі 2 бурсы, з канца 17 ст. - тэатр, дзе ў 1693 г. быў створаны рукапісны зборнік драматычных твораў, вядомы як "Аршанскі кодэкс". У 1630 пры Куцеінскім Богаяўленскім манастыры беларускі асветнік Спірыдон Собаль заснаваў Куцеінскую друкарню, якая з'яўлялася асноўным цэнтрам беларускага кірылічнага кнігадрукавання на усходзе ВКЛ - да 1654 г. тут выдадзена каля 20 найменняў розных кніг. У 1655 г. па загаду маскоўскага патрыярха Нікана друкарня была вывезена ў Наўгародскі Іверскі манастыр.

У 17 ст. Орша была адным з буйных мастацкіх цэнтраў Беларусі. У пісьмовых крыніцах сустракаюцца імёны некаторых з іх: разьбяры Іпаліт, Герасім і Арсеній, цесляры Восіп Андрэеў і Андрэй Фёдараў, гравёр Паісій, ювелір і чаканшчык Апанасій Воўчак, майстры-збройнікі, мастакі. У вайну 1654-67 гг. шмат майстроў было вывезена маскавітамі ў Маскву, дзе яны аздаблялі цэрквы, манастыры і царскія палаты. Працы беларускіх майстроў захаваліся і цяпер лічацца жамчужынамі маскоўскага дойлідства і мастацтва. З Оршы паходзяць рукапісныя помнікі беларускага пісьменства «Лісты» Ф.С.Кміты-Чарнабыльскага (1567—87, па іншых звестках 1572—74), «Збор польскіх і рускіх вершаў» (канец 17 ст.), «Аршанскі кодэкс» (1693); у 1812 у Оршы знойдзена «Аршанскае евангелле» (канец 12 — пач. 13 ст., сёння захоўваецца ў Цэнтральнай навуковай бібліятэцы АН Украіны).

14 сакавіка 1653 г. маскоўскі патрыярх Нікан благаславіў цара Аляксея Міхайлавіча на “благое дело” – вайну супраць Рэчы Паспалітай. У гэтую вайну 1654—67 гг. Орша “бясконцымі маскоўскімі нападамі не раз спалена і цалкам зруйнавана” і ляжала “пустой” яшчэ напрыканцы XVIII ст. Да пачатку маскоўскай разні ў Аршанскім павеце налічвалася 473 200 жыхароў, у 1667 г. у жывых засталося толькі 145 015 – загінула 69,3% насельнікаў павета. Полымя вайны праглынула 45 290 з 67 000 дымоў у Аршанскім павеце. Пацярпела Орша і ў Паўночную вайну 1700—21.

Пасля 1-га падзелу Рэчы Паспалітай (1772) Орша ў складзе Расейскай імперыі, цэнтр Аршанскай правінцыі Магілёўскай губерні; 793 жыхароў. У 1776 горад пазбаўлены магдэбургскага права; 1700 жыхароў, 309 будынкаў. У 1781 нададзены новы герб: уверсе — палова герба Расейскай імперыі, унізе «в голубом поле пять стрел, потому что сей город построен еще древними скифами, которые таковыми орудиямм похвально действовали». У 1791 адкрыта 2-класнае народнае вучылішча. З 1796 Орша стала цэнтрам павета Беларускай, з 1802 — Магілёўскай губерняў. 6(18).7.1812 у горад увайшлі французскія войскі. Інтэндантам Оршы быў прызначаны А.Бейль (пазней вядомы пісьменнік Стэндаль).

У 1778 г. быў распрацаваны план забудовы горада (у модным ў Расейскай імперыі класіцыстычным стылі, такія самыя планы былі распрацаваны для шмат якіх нядаўна здабытых беларускіх гарадоў, у тым ліку Полацка). План прадугледжваў рэгуляванне вулічнай сеткі, узбуйненне кварталаў, выпрамленне паўкальцавых магістралей, стварэнне новай грамадскай плошчы з гасціным дваром і адміністрацыйнай установай, а таксама развіццё Задняпроўскага раёна. Новы праект планіроўкі 1848 г. ў асноўных рысах паўтараў папярэдні план. У 19 — пачатку 20 ст. гарадская тэрыторыя значна павялічылася, пераважала драўляная забудова. У 2-й палове 19 ст., у сувязі з будаўніцтвам чыгункі, Орша становіцца буйным чыгуначным вузлом, аршанская прыстань — значны транспартны пункт на Дняпры, адкуль шгогод адпраўляліся каля 100 суднаў, з 1881 наладжаны рэгулярны пасажырскі рух па рацэ да Магілёва. За 1,5 км ад горада забудоўваецца прывакзальны раён, які ў 1878 г. злучыўся з гарадскім цэнтрам брукаванай магістраллю, у цэнтры горада закладзены парк. Пабудавана Ільінская царква (1880 г.).

28.8(9.9).1863 паводле прыгавору ваеннага суда ў Оршы расстраляны І.М. Будзіловіч — кіраўнік паўстанцкага атрада, які дзейнічаў у Аршанскім павеце ў час паўстання 1863—64. Пасля паўстання ўсе каталіцкія кляштары былі зачыненыя, а большасць касцёлаў перададзена праваслаўнаму ведамству для перабудовы пад цэрквы.

У 1881 у Оршы 5025 жыхароў, драўляных дамоў 815, каменных 22, крамніц — 163, 82 купецкія сям'і 1-й і 2-й гільдый, 229 асоб з пасведчаннямі на дробны гандаль, 113 на промыслы. У пачатку 1890 у горадзе 15 прамысловых прадпрыемстваў (ільнотрапальнае, гарбарнае, крухмальнае, цагельнае, піваварнае і інш.), 9 навучальных устаноў (657 вучняў у 1894), бальніца, 6 урачоў, 2 аптэкі, 3 бібліятэкі, 2 кнігарні, друкарня. Былі адкрыты тэлеграфная станцыя (1869), гарадская публічная бібліятэка (1899). У 1897 у Оршы 13 161 жыхароў. З канца 19 да пач. 20 ст. дзейнічалі арганізацыі РСДРП, рабочая, эсэраў. Пад кіраўніцтвам мясцовых арганізацый РСДРП і сацыял-дэмакратычнага камітэта Бунда адбыліся Аршанскія выступленні працоўных 1905. У 1900 заснаваны механічныя і жалезаліцейныя майстэрні. З 1906 працавала рэальнае вучылішча, з 1911 жаночая настаўніцкая семінарыя.

На плане 1911 г. горад падзелены на 3 часткі Дняпром і Аршыцай. Ён захаваў старажытную планіроўку. Левабярэжная частка ў 18 ст. мела рэгулярную планіроўку з сеткай узаемна перпендыкулярных вуліц. Такую ж планіроўку меў і раён чыгуначнага вузла.

З лютага 1915 выдавалася газета «Оршанский вестник». З сакавіка 1918 г. Орша ўваходзіць у склад абвешчанай БНР. У лютым—кастрычніку 1918 г. горад часткова акупаваны нямецкімі войскамі. У 1917—20 у горадзе дзейнічалі органы і арганізацыі розных палітычных сіл. З 2.2.1919 Орша ў складзе Гомельскай, з 1920 — Віцебскай губерняў РСФСР. З 1924 цэнтр Аршанскага раёна БССР, да 1935 — Аршанскай акругі. З 17.3.1938 горад абласнога падпарадкавання. У 1939 у Оршы 37,6 тыс. жыхароў. У 1938—40 гг распрацаваны першы генплан забудовы Оршы. Пасля вайны распрацаваны новы план, які ў агульных рысах паўтараў даваенны.

16.7.1941 акупаваны нямецкімі фашыстамі, якія стварылі ў Оршы некалькі канцлагераў для савецкіх ваеннапалонных і насельніцтва, у якіх знішчылі 19 тыс. чал., у горадзе і раёне загубілі 37,4 тыс. грамадзян. Дзейнічала падполле. Горад вызвалены 27.6.1944. Падчас вызвалення горад быў ператвораны ў руіны, насельніцтва складала каля 3 тыс. жыхароў. Пасля вайны адноўлены. У 1959 у Оршы 64,4 тыс. жыхароў, у 1970 — 100,6 тыс. жыхароў.

У 1960-60-я гады былі знішчаны царква Покрыва Багародзіцы і манастыр базыльянаў, царква Раства Багародзіцы, касцёл францысканцаў, Святаўспенскі манастыр, іншыя культавыя будынкі, амаль цалкам зруйнавана гістарычная забудова 17-20 ст. На месцы старажытнага горада, дзе з 12 па 20 ст. віравала жыццё, паўстала пустэча, якая ззяе і дагэтуль.

У сучасным горадзе працуюць прадпрыемствы машынабудаўнічай і металаапрацоўчай, ільняной, харчовай прамысловасці, будаўнічых матэрыялаў. У горадзе тэхнікумы чыгуначнага транспарту і механіка-тэхналагічны, медыцынскае і педагагічнае вучылішчы, 6 ПТВ, 20 сярэдніх, 3 музычныя, 4 дзіцячыя і маладзёжныя спартовыя школы, 8 школ рабочай моладзі, школа-інтэрнат, 50 дашкольных устаноў, 12 бібліятэк, 14 клубаў і дамоў культуры, Музей гісторыі і культуры горада, этнаграфічны музей «Млыны» і інш., 4 бальніцы, 4 паліклінікі. Брацкія магілы савецкіх вайскоўцаў, ахвяр фашызму, ваеннапалонных; помнікі: Вызваліцелям, Курган Славы, мемарыяльны комплекс «Кацюша», ахвярам сталінскіх палітычных рэпрэсій, Уладзіміру Караткевічу і інш.

Сучасны горад уключае цэнтральны, прывакзальны, паўночны, паўднёвы раёны, раёны льнокамбіната і Задняпроўя. Прамысловасць сканцентравана ў паўночным і паўдневым раёнах. Адміністрацыйна-грамадскі цэнтр Оршы размешчаны на правым беразе Дняпра, захаваў планіроўку гістарычнага ядра з радыяльнай сістэмай вуліц (Леніна, Астроўскага, 1 Мая, Міру, Савецкая, Магілёўская, Горацкая, Дубровенская). Забудаваны тыпавымі дамамі.

Помнікі архітэктуры: Куцеінскі Богаяўленскі манастыр (1623), манастыр базыльян (2-я пал. 18 ст.), Ільінская царква (1880), вадзяны млын з арачным мостам (1902), будынак рэальнага вучылішча (1906). На левым беразе р. Аршыца курганны могільнік 11—12 ст.

Літ.:
Аляксандр Шынкевіч
Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т.3.
Мінск, "Беларуская Энцыклапедыя", 1996

Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць
Мінск, Беларуская Энцыклапедыя, 1986

С. Асіноўскі
Орша. Залатыя стрэлы на блакітным полі
Мінск, Полымя, 1997.

А.Цітоў
Сімвалы незалежнасці. // Геральдыка беларускіх местаў.
Мінск, 1998.

Вольга Князева
Падарожжа па Беларусі. Гарады і гарадскія пасёлкі
Мінск, "Беларусь", 2005

Орша. : Адметнасці | фота выбраных помнікаў

Орша.  Манастыр базыльянаў Манастыр базыльянаў

Выгляд ад паўднёвага ўсходу

Орша.   Калегіум езуітаў Калегіум езуітаў

Комплекс былога калегіюма езуітаў у Воршы. Адбудаваны ў 2006-08 гг. (фота 07.2009)

Орша.  Замчышча Замчышча

Фрагмент замчышча ў Воршы (07.2009)

Орша.  Царква Святой Тройцы і Куцеінскі манастыр Св. Божага аб'яўлення Царква Святой Тройцы і Куцеінскі манастыр Св. Божага аб'яўлення

Погляд на царкву і рэшткі манастырскіх пабудоў

Орша.  Вуліцы гораду Вуліцы гораду

Чыгуначны вакзал. Ліпень 2007.

Орша.  Млын вадзяны Млын вадзяны

Погляд на млын ад паўночнага захаду

Орша.  Кляштар францысканаў Кляштар францысканаў

Былы францысканскі кляштар у Воршы. Выгляд ад усходу (07.2009)

Орша.  Кляштар трынітарыяў Кляштар трынітарыяў

У рэканструяваным кляштары месьціцца ЗАГС. Ліпень 2009.

Орша.  Царква Нараджэння Божай Маці Царква Нараджэння Божай Маці

Погляд на царкву ад замчышча (ад паўднёвага ўсходу) (фото 07.2009)

Орша.  Краявіды Краявіды

Гарадзішча

Орша. : Страчаная спадчына | фотаздымкі

Орша.  Царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы Царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы

Царква былога Пакроўскага манастыра. Зруйнавана ў 1960-я. Фота пач. 20 ст.

Орша.  Касцёл Св. Антонія (францысканаў) Касцёл Св. Антонія (францысканаў)

Касьцёл францысканаў, 1939 год. З 'Матар'ялаў Віцебскае экспедыцыі' Юркі Віцьбіча.

Орша.  Касцёл Святога Міхала Арханёла (езуітаў) Касцёл Святога Міхала Арханёла (езуітаў)

Праект рэканструкцыі езуіцкага касцёла св.Міхала ў праваслаўны сабор. РДГА, ф.835, воп.1, спр. 396, арк. 3-7.

Орша.  Касцёл Святой Тройцы (трынітарыяў) Касцёл Святой Тройцы (трынітарыяў)

Трынітарскі касцёл у Воршы, перабудаваны ў 1833 пад праваслаўны Васкрасенскі сабор. Зруйнаваны ў 1950-я

Орша.  Сінагога Сінагога

Сынагога ў Воршы на здымку пач. ХХ ст.

Каментарыі

У Воршы прайшла канферэнцыя, прысвечаная аршанскаму кляштару базылянаў:

http://orshatut.by/kultura/krayazna%D1%9Echaya-kanferencyya-pra-bazylyany/
http://orsha.eu/rus/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/5211/
http://www.racyja.com/hramadstva/arshanskiya-krayaznautsy-planuyuts-zvyarn/
http://www.svaboda.org/a/28168778.html

Яна стала заключным акордам прыгожай грамадска...
Упершыню за больш як дзесяць гадоў будынак былога базылянскага кляштара ў Воршы будзе зімаваць, накрыты моцным ды прыгожым дахам. Паспелі зрабіць акурат да першага снегу, да ўчорашняй завірухі. Але тая ж завіруха прымушае звярнуць увагу і на недаробкі, у прыватнасці, на дзіркі у вокнах другога паверха усходняга фасаду, які выходзіць на раку Аршыца.

Гэтыя дзіркі добра праглядаюцца на фотазды...
Будынак былога базылянскага кляштара ў Воршы ўжо накрыты дахам з металапрофіля, на дадзены момант на аб’екце вядуцца працы па закрыцці ваконных праёмаў:
http://orsha.eu/bel/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/4822/...
15 верасня даследчыкі і краязнаўцы Аршаншчыны Таццяна Вароніна, Віктар Михасёў и Віктар Андрэеў разам са святаром Серапіонам агледзілі памяшканні былога бызыліянскага манастыра, каб зразумець яго стан. Болей тут:
http://orshatut.by/kultura/kraevedy-agledzeli-bazylyany/...
Паводле паведамлення мясцовага рэсурса, дах на аршанскіх "базылянах" зроблены:
http://orsha.eu/bel/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/4722/
Але паводле змешчаных тут жа здымкаў, пакуль нельга казаць пра паўнавартасную кансервацыю, бо на другім паверсе засталіся адкрытыя вокны....

Першая пісьмовая згадка: 1067

Магчымыя варыянты:
Орша Орша Orsza Orša Ворша Рша Rsza Orsha Vorsha

Каардынаты:
54° 30'20.29"N, 30° 25'13.95"E

Што паглядзець у Оршы

Страчаная спадчына


Знайдзі свае карані
Пошук сваякоў і продкаў у Беларусі, Літве, Польшчы